Van suikerfabriek naar afvalstortplaats

Zo moet het hier ooit geroken hebben: zoet, míerzoet, met een weeïge, warme ondergeur. Stond de wind goed, dan moeten de kinderen van Halfweg 's nachts gedroomd hebben van Sjakie's chocoladefabriek, van versierde suikerbeesten en gekleurde limonadefonteinen....

In een kleine ruimte naast de gigantische fabriekshal roert Liz Chute in een grote pan met gloeiend hete suikerstroop. De damp slaat haar in het gezicht, haar wangen zijn brandweerrood. Verderop buigt Sander Dikstra zich over een andere pan. The Cookery Club, al vijf jaar gespecialiseerd in suikerwerk, is hier helemaal thuis. 's Nachts slapen Chite en Dikstra in het bouwvakkershotel in de buurt, overdag gieten ze vloeibare gekleurde suiker in de vorm van fabrieksbuizen, die ze later in de fabriekshal zullen aanbrengen.

Het is een mooi idee: jarenlang stampte, verpulderde, kookte en perste de fabriek suikerbieten tot gebruiksklare suikerklonten, nu blaast datzelfde produkt de versleten en verlaten werkplaats symbolisch nieuw leven in.

De Suikerfabriek Halfweg (uit 1863) is één van de twee kunstlokaties die de Stichting Kunst en Cultuur Noord-Holland uitkoos voor de tweede editie van Van IJ tot Zee. Dit evenement werd vorige zomer in het leven geroepen ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van het Noordzeekanaal. Een lange kunstroute voerde bezoekers toen per fiets langs de kaarsrechte strook water van Amsterdam naar IJmuiden.

Dit jaar koos de organisatie twee unieke - want normaal gesproken gesloten voor publiek - kunstlokaties vlak bij elkaar uit: de suikerfabriek aan de zuidzijde van het Noordzeekanaal en Stortlocatie Nauerna aan de noordzijde. Twaalf kunstenaars maakten bijna allemaal nieuw werk, dat ingaat op de geschiedenis en de betekenis van de twee industriële terreinen. Bezoekers kunnen de route tussen de lokaties, dwars door het natuurgebied Spaarnwoude bij Haarlem, op Witte Fietsen afleggen, of gewoon met de auto.

Van suikerfabriek naar afvalstortplaats: een mooiere cyclus is haast niet denkbaar. Dat wat eens zoet was en een luxeprodukt, vindt een laatste rustplaats op een 75 hectare groot heuvellandschap van bouw- en sloopafval, zuiveringsslib en reststoffen, de stille getuigen van een wegwerpmaatschappij.

De zoetigheid is hier lang geleden verdwenen. In de lucht hangt de metalige geur van methaangas dat vrijkomt bij de verbranding van afval. Vrachtwagens rijden af en aan, door het grijze water van het Noordzeekanaal glijden platboten en containerschepen, meeuwen scheren hoog door de lucht. In de verte roken de fabriekspijpen van IJmuiden.

Dit is het Hollandse landschap bij uitstek: één en al bedrijvigheid en beweging. Alleen de immense rode Cereskranen van de Amsterdamse Afrikahaven aan de overkant, een gemeentelijke flop, staan er werkeloos bij. Er is geen container om omhoog te takelen.

Uítgerekend hier, bovenop een hoge afvalberg met zicht op de kranen, bouwde architect Luc Deleu een uitkijkpost van zeecontainers in dezelfde rode kleur. De toren, geconstrueerd als een ondersteboven geschreven L, tart alle wetten van de zwaartekracht, helt een pietsie over, maar tuimelt niet om.

Bovenin richtte Delue een kantoortje in, waarin hij bouwtekeningen van andere architectonische projecten laat zien, als pesterige lange neus tegen de roerloze Cereskranen: hier wordt tenminste wél gewerkt.

Verderop groef kunstenaar Annet Bult een zes meter diep gat in de afvalberg. Bezoekers worden er met een koptelefoon op door een tunnel naartoe geleid en kunnen zo hun eigen 'sfeer' bepalen: een dramatische tango tussen het lekkende en druipende afval wekt ontroering, een apocalyptische stem maakt claustrofobisch.

Rond 2010 zal Nauerna vol zijn. Er ligt dan een kleine negen miljoen kubieke meter afval opgeslagen, waarover een dekentje van plastic en gras komt te liggen. Eindbestemming vuilstortplaats: recreatief terrein. Zo doen wij dat in Nederland.

Ook de Suikerfabriek Halfweg krijgt een nieuwe bestemming. Het industriële gebouw met zijn roodbruine bakstenen façade, het open fabrieksterrein aan de achterkant, de twee markante silo's en de talloze bijgebouwen wordt over een tijdje omgebouwd tot bedrijfsruimte.

Hier rakelen kunstenaars het verleden van de fabriek op. Michael Farhes componeerde een indrukwekkend borrelend geluidswerk in een nauwe siloruimte. Cultureel adviseur Albert Roskam bracht oude foto's, documenten en maquettes samen in een kleine tentoonstelling.

Ook kunstenaar Joke Robaard hield zich bezig met de geschiedenis van het gebouw. In haar speciaal voor deze gelegenheid uitgebrachte boekje Patch. Stories on: Sugar Fabric staan interviews met oud-werknemers over de kleding die ze tijdens hun werk droegen.

Soms verliest de kunst het even van de lokatie. In één van de gigantische ronde silo's vallen de versnipperde kunstwerken van Apostolis Zolotakis weg. De kunstenaar maakt het echter snel weer goed met zijn projecties in een pikdonkere fabriekshal aan de overkant, waar de kunst afhankelijk is van de ruimte maar de ruimte ook van de kunst.

Van IJ tot Zee 02. T/m 29 september in De Suikerfabriek Halfweg en Stortlocatie Nauerna. Wo t/m zo 12-20u.

Meer over