Analyse

Van Groundhog Day tot Palm Springs: tijdlusfilms keren telkens weer terug

Er zijn meer tijdlusfilms, met personages die vastzitten in oneindig terugkerende time loop, te zien dan ooit tevoren. Maar zit de kijker tijdens deze eentonige pandemiedagen op dit genre te wachten?

Palm Springs Beeld Amazon Prime Video
Palm SpringsBeeld Amazon Prime Video

In de komedie Palm Springs wordt Nyles (Andy Samberg) iedere ochtend wakker op 9 november. Wat hij ook doet: zelfmoord plegen, naar de andere kant van de wereld vliegen of gewoon gaan slapen, dezelfde dag begint voor hem steeds opnieuw. Als hij het moet uitleggen, zegt hij: ‘Het is een van die oneindige time loops waar je vast wel eens van gehoord hebt.’

De meeste filmkijkers hebben daar inderdaad van gehoord. Palm Springs, vanaf vrijdag te zien, lijkt sterk op The Map of Tiny Perfect Things, een tienerkomedie die vorige maand verscheen, maar ook op eerdere films als het surrealistische Deense drama Koko-di koko-da (2019), horrorkomedie Happy Death Day (2017), high school-drama Before I Fall (2017) en het sciencefictionspektakel Edge of Tomorrow (2014). En die lijken allemaal weer op Groundhog Day (1993), waarin weerman Phil talloze malen verslag moet doen van het bosmarmottenfestival in het plaatsje Punxsutawney.

In al deze films – en er zijn er nog meer – komen de personages terecht in een tijdlus. Ze worden steeds weer teruggeworpen in de tijd, gedoemd om dezelfde dag opnieuw mee te maken. Groundhog Day was niet de eerste film die zo’n time loop beschreef, maar werd wel een van de bekendste, waardoor regisseur Harold Ramis onbewust de grondbeginselen vastlegde. Bill Murray, in zijn rol als de chagrijnige Phil, werd de oervader van ieder tijdlusslachtoffer.

Sindsdien heeft elke tijdlusfilm herkenbare onderdelen. De terugkerende blik op de wekker in de ochtend bijvoorbeeld, of de montage waarin een groot aantal dagen wordt gecomprimeerd tot een reeks variaties op een thema. Vrijwel elke tijdlusfilm bevat ook een scène waarin de hoofdpersoon zijn voorkennis van het verloop van de dag gebruikt om iemand te overtuigen van zijn vreemde lot. Of om als redder op te treden: als je weet wie er op welk moment gaat struikelen, kun je mooi op tijd klaarstaan.

Tijdlusfilms zijn, kortom, zelf ook variaties op een inmiddels bekend thema. Palm Springs is Groundhog Day, maar dan met cynische millennials. Edge of Tomorrow (ook bekend onder de titel Live Die Repeat) is Groundhog Day met aliens, een wereldoorlog en Tom Cruise. Happy Death Day is Groundhog Day met een gemaskerde moordenaar. Et cetera. Ook de Netflix-serie Russian Doll is Groundhog Day, maar dan met psychotherapie.

Russian Doll Beeld
Russian Doll

Ze hebben in al hun voorspelbaarheid iets geruststellends, deze films en series, en dat maakt ze waarschijnlijk ook zo populair. Als aftakking van het veel bredere tijdreisgenre zijn tijdlusfilms relatief knus en overzichtelijk; waar het met tijdreizen alle kanten op kan, wat al snel tot duizelingwekkende verhaallijnen en paradoxen leidt, houdt de tijdlusfilm het simpel. De relativiteitstheorie, het vlindereffect en wormgaten komen er nauwelijks aan te pas. Het is gewoon een kwestie van terugvallen en opnieuw beginnen.

Toch lijkt het wat veel van het goede dat er dit jaar maar liefst drie nieuwe tijdlusfilms verschijnen. Naast Palm Springs en The Map of Tiny Perfect Things, allebei te zien op Amazon Prime Video, ligt ook de actiethriller Boss Level al een tijdje op publiek te wachten. Wanneer de bioscopen opengaan, hopelijk dit voorjaar nog, kunnen we zien hoe bodybuilder Frank Grillo steeds opnieuw wakker wordt op de dag van zijn gewelddadige dood.

Hoewel alle drie de films al vóór de coronapandemie werden bedacht en gemaakt, is hun komst treffend. Voor veel mensen heeft het lockdownleven met z’n beperkte mogelijkheden en routines wel iets weg van een tijdlus. Iedere dag lijkt op de vorige. Die actualiteit is overigens geen garantie voor succes: in tijden van crisis wint escapisme het vaak van een blik in de spiegel. Wie wil er nu kijken naar een samenvatting van zijn eigen saaie bestaan?

Koko-di koko-da Beeld
Koko-di koko-da

Gelukkig bieden de tijdlusfilms meer dan alleen herkenning. Uiteindelijk draaien ze allemaal om een leerproces. Net als in games, waar recente tijdlusfilms vaak naar verwijzen, is het mogelijk een volgend level te bereiken. Vaak duurt het even voordat dit inzicht doorbreekt. Aanvankelijk wordt de tijdlus door de meeste personages als een nachtmerrie ervaren, maar wie er al heel wat dagen op heeft zitten, begint de mogelijkheden te zien. Iedere dag is een nieuwe kans en mislukken is geen enkel probleem.

Zo leert Phil in Groundhog Day virtuoos pianospelen en ijsmodelleren. In Palm Springs neemt Sarah, die per ongeluk in de tijdlus van Nyles is beland, rustig de tijd om kwantumfysica te studeren.

Veel belangrijker nog is karakterontwikkeling. Zelfverbetering speelt in bijna alle tijdlusverhalen een rol en vormt vaak de sleutel naar ontsnapping. Zwartkijker Phil wordt uiteindelijk een mensenvriend, wat hem uit zijn loop laat ontwaken. In Russian Doll moet game-ontwikkelaar Nadia haar trauma’s onder ogen komen. De arrogante student uit Happy Death Day leert dat ze aardiger moet zijn voor zichzelf en haar omgeving, net zoals de pr-man uit Edge of Tomorrow. En The Map of Tiny Perfect Things heeft een vriendelijke boodschap over mindfulness en afscheid nemen.

De tijdlusfilm leert dat herhaling niet per se slecht is, maar juist perspectief biedt. Bovendien kan iedere cyclus uiteindelijk worden doorbroken, als we maar ontdekken wat we precies moeten leren. Een aantrekkelijk idee, zeker in deze tijd. Ook volgt hieruit dat het genre zichzelf uiteindelijk zal opheffen: ooit zijn we erop uitgekeken en bereiken we een nieuw niveau. Alleen weet niemand hoeveel tijdlusfilms daar nog voor nodig zijn.

Groundhog Day Beeld
Groundhog Day

Vervolgfilms

Met drie films waarin de hoofdpersoon steeds opnieuw dezelfde dag doormaakt, is 2021 een topjaar voor de tijdlusfilm. Maar er staan er nog meer op stapel. Zo zijn er, toepasselijk voor films die om herhaling draaien, verschillende vervolgfilms aangekondigd. Er komt een vervolg op Edge of Tomorrow, getiteld Live Die Repeat and Repeat. Ook wordt er gewerkt aan een nieuw seizoen van de Netflix-serie Russian Doll. En ongetwijfeld krijgen de tijdlusgriezelfilms Happy Death Day en Happy Death Day 2U nog een vervolg; regisseur Christopher Landon is de man achter de oneindig uitdijende filmserie Paranormal Activity.

Meer over