V A L E R I G E R G J E V

De orkest-directeur: 'Ik word er ziek van. Ik word er misselijk van. Ik haal hem uit zijn bed. Ik sleep hem in een auto....

Joseph Volpe, directeur van de New York Metropolitan Opera: 'Ik ben in de hemel. Denk even aan wat we hier bereikt hebben met Jim, en wat we allemaal nog kunnen bereiken met Valeri.'

Chefdirigent Jim: 'Met Valeri heb ik de schitterendste samenwerking die je je kunt voorstellen.'

Het werd maandag geroepen in het New Yorkse Lincoln Centre, waar Valeri Gergjev een contract ondertekende als vaste gastdirigent naast James - Jimmy - Levine. De New York Times deed er nauwkeurig verslag van.

In het Kremlin waren ze minder te spreken. Woordvoerder Sjabdrasoelov: 'De heer Gergjev hoort geen contracten te tekenen in het buitenland. De Russische regering hoort deze zaak te coördineren.' Dat meldde dinsdag het persbureau Itar-Tass, in een bericht dat onmiddellijk deed denken aan KGB-begeleiders, Siberië en de muts van Leonid Breznjev. Bedoeld werd: Boris Jeltsin is spinnijdig.

Want als de president per decreet een operadirecteur heeft aangesteld in St. Petersburg, dan dient de operadirecteur, ook als hij Gergjev heet en 'the hottest conductor in the world' wordt genoemd, de president niet in de kou te zetten. Wat The New York Times juichend een 'dividend van de ineenstorting van het communisme' noemde ('een groeiende samenwerking tussen de ''Met'' en de opera van St. Petersburg'), werd in Moskou uitgelegd als een ontslagaanvraag.

Gergjev vloog naar Moskou. Alweer een Salome-repetitie in de Rotterdamse Schouwburg naar de haaien. Dinsdag gemist, maandag gemist. Zondag zat hij ook al op hete kolen.

'Natuurlijk ging Gergjev niet uit zichzelf. Hij werd ontboden in Moskou', zegt Paul Zeegers, directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. 'De Russische methode. Gergjev ontbiedt ook mensen in zijn Mariinski-theater in St. Petersburg.'

Jurjen Hempel, dirigent van orkest De Volharding en assistent-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch: 'Ik heb de repetities overgenomen. Ik neem altijd alles over, als Valeri er om wat voor reden dan ook niet is. Twee Salome-try outs: voor mij was het een uitgelezen kans. Gergjev heeft hier niet één keer gerepeteerd met toneel en orkest. Hij gaat er gewoon staan, en doet het.'

Woensdagavond. Voorpremière in het kader van The Rotterdam Philharmonic Gergjev Festival: genodigden in de Rotterdamse Schouwburg wachten de opmaat af van Richard Strauss' opera Salome. Het orkest riedelt, en zwijgt tenslotte. Een kwartier verstrijkt. In de orkestbak is geen chefdirigent van het RPhO te zien. Men is er aan gewend. 'Nee, nee, dit keer lag het niet aan Gergjev', bezweert Kees Hillen, artistiek directeur.

Directeur Zeegers, over Gergjevs gewoonte plotseling onvindbaar te zijn of op een vreemde luchthaven te vertoeven: 'Hillen heeft hem vanmorgen nog net op tijd voor het orkest gekregen. Ik word er soms nerveus van. Ik word er ziek van. Ik word er misselijk van. Maar ik klaag niet, want het is prachtig. Ik haal hem uit zijn bed. Ik sleep hem in een auto. Zolang hij voor het orkest staat, hebben we wel de topper in huis.'

Voorovergebogen begint Gergjev de maat te slaan. Neus in de partituur. Trompetten reageren onzeker. Na een minuut of tien is Gergjev in zijn element. Het koekeloeren in de noten beu. In de pinken verschijnt een bekende tremor. Salome vlamt zoals waarschijnlijk alleen onder Gergjev kan.

Zeegers, luchtig: 'Hij heeft Salome natuurlijk wel zo'n twintig keer gedaan in Petersburg.'

Woensdagnacht. Van de Rotterdamse Veerhaven vertrekt het motorschip De Nieuwe Maze voor een havenronde met koud buffet.

Het was een uitstekend onderhoud met Jeltsin - zegt Gergjev, met de borende blik van een lijder aan chronische slaapachterstand. Op de achterplecht nipt hij van witte wijn. 'Werkelijk een goed gesprek. En nu ik er toch was: ik heb iets bereikt. Bij Anatoli Tsjoebais, de minister van financiën, om precies te zijn. Want die was er ook.'

Het Mariinski-theater in St. Petersburg heeft miljoenen dollars nodig voor een renovatie. Gergjev: 'Dat mag niet wachten tot de volgende eeuw. We zitten te schreeuwen om computers. De musici spelen in versleten rokkostuums. We hebben instrumenten nodig, en geld voor nieuwe producties, en voor een veilige bibliotheek.

'Stel je voor. Het manuscript van Boris Godoenov ligt daar maar gewoon. De schone slaapster, idem dito. Tientallen van dat soort bezittingen. Ik wil niet de geschiedenis ingaan als de man waarvan gezegd wordt: ''Dat was die Gergjev bij wie de Boris is verbrand.'' Wat ik bereikt heb, is dat er nu geluisterd wordt. Tsjoebais gaat het bespreken met premier Tsjernomyrdin. Er is nu een goede kans dat er iets van komt. Het ligt in Moskou eindelijk op tafel.'

'Gergjev is er in ieder geval achter gekomen welke leden van het kabinet voor het Bolsjoj-theater zijn, en wie er meer voor St. Petersburg voelt', zegt Kees Hillen, leunend in de lounge op een kaart van Rotterdam-Europoort.

In New York sleepte Gergjev maandag vijf miljoen dollar weg voor het Mariinski-theater. Gergjev: 'Gastoptredens en coproducties. We hebben tourgeld nodig. In de Met zeggen ze: ''Kom, als we die Gergjev gelukkig kunnen maken, Let's make the guy happy.''

'In Rusland dacht iedereen dat ik wegging. Er moet iets zijn fout gelopen in het bericht van een correspondent. Ik heb het gisteren weer gezegd op de Russische tv: ''Ik ga door in St. Petersburg.'' Het is prachtig voor James Levine dat hij het orkest in München erbij neemt. Net zo interessant als het voor mij is om ook Rotterdam te hebben. Maar-ik-neem-de-Met-niet-over. Punt.''

A propos, Rotterdam. Moet het ook bij de razende Gergjev niet allemaal uit de lengte of de breedte komen? Welke dirigent combineert twee chefdirigentenbanen met een vast gastdirigentschap?

Hillen: 'Hij is ouder en wijzer geworden. Hij zei me: ''Ik ben 44, dus het moet wat rustiger gaan.'' Dat betekent ongeveer: geen Minnesota en Los Angeles meer, geen opera meer, behalve Kirov, de Met, de Scala in Milaan en Covent Garden in Londen. Verder wat Wiener Philharmoniker, en als hij in New York zit, zal hij er wel een avondje New York Philharmonic tussendoor doen, denk ik.'

Het contract in Rotterdam heeft geen termijn. Hillen: 'We zijn in '95 begonnen met de afspraak dat we gewoon doorgaan. Op voorwaarde dat we er in slagen bijzondere dingen te blijven doen.'

A propos, bijzondere dingen. De begroting voor het derde Gergjev-festival in Rotterdam '98 is nog steeds niet rond. Er gaapt een gat van vier tot vijf ton. De opera Tristan staat op de tocht.

Gergjev: 'Sterker, Rotterdam heeft een operahuis nodig. Echt, daar moeten we werk van maken. De schouwburg is met zevenhonderd plaatsen veel te klein. Achttienhonderd zou beter zijn. Stel je voor, een stad als Aken heeft een operahuis. Von Karajan is er nota bene begonnen. En Rotterdam zou geen opera hebben? En wel een prachtorkest? Het is bijna onbestaanbaar.'

De Nieuwe Maze passeert de Erasmusbrug, onder opvarenden van de Nieuwe Maze bijgenaamd de Parkinson-brug. Gergjev: 'Als een stad zo'n brug kan bouwen, dan moet er ook een opera kunnen komen. Ik spreek met presidenten, met premiers, met koningen. Dan moet het me hier toch lukken me verstaanbaar te maken bij een paar mensen van de gemeente. Voor vijftig miljoen moet het kunnen. Er is een fantastisch publiek. En jong ook nog. Ik ben niet de Peter de Grote van Holland, maar iemand moet er werk van maken. Ik zou willen weten: wil Rotterdam het? Ik geloof in een wonder. Maar als Rotterdam die toekomst niet ziet, moet ik gaan nadenken wat het voor mij betekent.'

Rusland verandert, meent Gergjev. 'Het wordt positiever, praktischer. Tot voor kort had alles te maken met misdaad en commercie. De sfeer van de haaien, de maffia en de oude communisten begint weg te ebben. Jeltsin heeft een beter team dan vroeger. Ook de industrie begint te begrijpen dat er zoiets bestaat als een reputatie. De banken beginnen iets te doen voor de cultuur. Baltica-bier geeft beurzen aan jonge musici, regisseurs, zangers.

'Als we in Rusland steun kunnen krijgen, dan moet er in Nederland, waar het nu economisch zo goed gaat, toch ook iets nieuws kunnen gebeuren? Ik zou graag wat meer vuur zien. Als ze zeggen: ''We hebben geen opera nodig, we hebben je niet nodig'' - nou ja, laten we zien hoe het gaat na de Salome-première.'

Paul Zeegers: 'Uiteindelijk zal Gergjevs aanblijven in Rotterdam afhangen van het festival. Dat is duidelijk. Ik moet nog een paar steunpilaren hebben.'

Kees Hillen: 'Hij verafschuwt adoratie. Gergjev wil gewoon leuke dingen. En hoogstens wat respect. Luxe zegt hem niet veel. In St. Petersburg woont hij gewoon in een appartement met zijn moeder en zijn zuster en haar kinderen, op z'n Russisch.'

Zeegers: 'Hij is al die jaren maar één keer ziek geweest. Hoe komt dat? Hij is loyaal. In New York zegt hij: ''Wat doe ik met al die faxen hier?'' Die gekke Amerikanen, daar heeft hij geen band mee. Rotterdam is een leuke stad, een gekke stad. Hij kletst tot in de nacht met orkestleden, blijft bij ze slapen. Doet alles hier op z'n gemak.'

Assistent-dirigent Hempel: 'Mensen die zo hoog staan, hebben ondersteuning nodig. Iedereen trekt aan ze. Dan mist hij een vliegtuig, of verslaapt zich in een hotel. Of hij is alleen maar een kwartier te laat, en dan sta ik te dirigeren. Dat ik ook nog een repetitie had met de Volharding kon hij niet geloven. In St. Petersburg heeft hij vijf duvelstoejagers rondlopen.'

Hillen: 'Een paar jaar geleden was het erger. Ach, dan is hij weer eens met het Mariinski aan het bellen. Willen ze weten of ze nieuwe gloeilampen mogen kopen. Hij gaat over alles. En als hij in St. Petersburg is, staat iedereen tot twee uur in de nacht te wachten in de rij. Jonge regisseurs met plannen. Zangers die iets niet zien zitten. Het parool is dan: wachten en in de buurt blijven. Uiteindelijk komt iedereen aan de beurt. Zo selecteert hij vanzelf zijn mensen. Je kunt als een gek gaan tandenknarsen als je maar een half uur krijgt. Maar wat kan het me schelen, als ik in dat halve uur een fantastisch plan met hem kan maken?'

Hempel: 'Hij gebruikt je, maar is dankbaar voor elke opmerking. Nee, mij heeft hij nooit zien dirigeren. Behalve toen hij een keer drie kwartier te laat was op een Beethovenrepetitie, en toen maar in de zaal ging zitten. ''Goed tempo. Goed tempo'', zei hij. Meer hoeft ook niet.'

Hillen: 'Zijn sterke punt is dat hij zich nergens over opwindt. Heeft hij nog een half uur voor het vliegtuig. Chauffeur met gierende krampen naar Schiphol. Gaat hij eerst nog rustig een krantje kopen of een telefoontje doen.

'Het is geen sombere Rus. Geen grote wodkagebruiker. Wel iemand die graag nog even doorgaat. Toen hij het Concertgebouworkest had gedirigeerd, zei de leiding ''Dank u, tot morgen''. Was hij stomverbaasd. ''Gaan we niet buiten spelen? Bier drinken, over muziek praten?'''

Gergjev: 'Dit zou het mooiste zijn: jonge kunstenaars en regisseurs en zangtalenten in Rotterdam aan het werk zetten. En dan pas naar de Met halen. Daar zijn ze niets gewend. Ze zitten er nog steeds naar Zeffirelli te kijken.'

Meer over