Unposted Letters

De roerende correspondentie van het Poolse kunstenaarsechtpaar Themerson, gescheiden door de Tweede Wereldoorlog

Unposted Letters is een boek, maar meer nog: met al zijn brieven en dagboekaantekeningen, telegrammen en ansichtkaarten, tekeningen en verhaalfragmenten, attesten en visa, is het een schoot vol geschiedenis. Er wordt veel van de lezer verwacht, maar zijn beloning is eeuwige vriendschap.

Twee foto's springen eruit. Op de eerste staan de beide Themersons afgebeeld in hun studio in Parijs, in 1938. Een trap, een kleine overloop. Franciszka zit en kijkt in de camera, Stefan staat en is tweemaal afgebeeld, een keer en profil door de fotograaf, een keer en face, door fotograaf en spiegel, beide keren met pijp. Twee Poolse kunstenaars, zij (1907) schilder, graficus, hij (1910) schrijver, filmmaker. Ze zijn in 1931 getrouwd en maakten samen experimentele films. En nu zijn ze in Parijs, de stad die ze zullen gaan veroveren.

Op de tweede hebben niet zij, maar de nazi's Parijs veroverd. Het is augustus 1942, wederom de beide Themersons, in een leunstoel, in Londen. Franciszka zit op de leuning, ze straalt, of liever, ze geeft licht. Stefan zit in de stoel, hij is gekleed in een uniform van de Poolse strijdkrachten. Hij neemt een pose aan: mijn rang mag onaanzienlijk zijn, maar mijn rijk is onafzienbaar en mijn koningin de mooiste aller zoogdieren.

Tussen die twee opnamen zit dit boek. Als de oorlog uitbreekt, voegen ze zich als vrijwilliger bij het Poolse leger in Frankrijk. Franciszka werkt voor de Poolse regering in ballingschap, Stefan wordt soldaat. Zij wordt in juni geëvacueerd, hij blijft in Frankrijk. Franciszka zit twee jaar in Londen, waar ze voor het Poolse ministerie van Voorlichting werkt, maar vooral probeert informatie te krijgen van Stefan en van haar Joodse familie in Polen. Stefan zwerft eerst over het Franse platteland, komt in Parijs terecht, ontsnapt naar Vichy Frankrijk en eindigt in Voiron, onder de hoede van het Poolse Rode Kruis.

Het eerste probleem dat dan opgelost moet worden is: hoe kom je met elkaar in contact? Dit boek bevat 150 brieven en het is een wonder hoe die, soms heel laat, vaak op een kluitje, de geadresseerde wisten te bereiken. De trouw der posterijen, dit boek bezingt haar. Niet alle brieven werden verstuurd overigens. Sommige dienden om de wanhoop in op te sluiten. Die werden in een la gestopt, bij de tekeningen van Franciszka, de echte 'unposted letters', schetsen die soms aan Georg Grosz doen denken, wanhopige impressies van Londen in 'The Blitz', zoekende mensen, wachtende mensen, verdwaalde mensen.

Het tweede probleem is: hoe krijgen we Stefan uit Frankrijk? Deze documenten vertellen het verhaal van roerend behulpzame mensen en wanhopig tegenwerkende instanties. Want hoe aan visa te komen? En met een visum voor Engeland heb je nog niks, je moet er een van Spanje en Portugal en wie weet van de Verenigde Staten hebben. En ze stellen allemaal de gekste voorwaarden (een vliegticket, een reservering) en heb je de een dan is de ander weer verlopen.

Het derde is: hoe kom je de tijd dat je van elkaar gescheiden bent door. Zoiets is geen probleem voor mensen die bij andere mensen passen, de vrolijke stukjes blauw in een sociale puzzel. Maar dat waren de Themersons niet. Die pasten eigenlijk alleen maar bij elkaar en vooral Franciszka ontwikkelde het gemis van een dier dat haar jong kwijt is, my pet, my darling, Stefanku, Stefelku, Stefciu, I am so worried, I kiss you so tenderly.

Wat opvalt is hoezeer beiden zoeken naar de mogelijkheid om alleen te zijn en naar ruimte om te kunnen werken. Iedereen heeft iedereen nodig in zulke rampzalige tijden, maar ook dan is privacy een groot goed en de mogelijkheid te doen waarvoor je op aarde kwam, iets anders dan alleen maar overleven, het grootste.

Stefan slaagt daar het beste in. Hij kan werken, ook al zwerft hij van het ene naar het andere adres, en van consulaat naar ambassade. Hij stuurt gedichten naar Franciszka, hoofdstukken van zijn grote roman Professor Mmaa

's Lecture. Ze vormen haar reddingstouw en ze zullen allemaal na de oorlog verschijnen, bij de door henzelf opgerichte Gaberbocchus Press, de roman voorzien van de meest hilarische aller illustraties door Franciszka.

Uiteindelijk lukt het allemaal en komt Stefan in Londen. Hun films en hun schilderijen zijn vrijwel allemaal vernietigd, maar niet hun ideeën en niet hun behoefte ze vorm te geven. De meest toegankelijke vorm ervan is misschien wel de Huizinga-lezing van Stefan, uit 1981, Een leerstoel voor het fatsoen.

Themerson hield daarin staande dat niet het doel maar de middelen belangrijk zijn ('Het gebruik van kwade middelen om bepaalde doeleinden te bereiken, vernietigt die doeleinden') en dat tederheid biologisch is en agressie cultureel. Het zijn wijze ideeën en hij ontwikkelde ze al zwervende door bezet Frankrijk.

Echt goed is het natuurlijk nooit gekomen. Bij de ontruiming van het getto van Warschau verloren de Themersons hun hele familie. Het geld dat Franciszka hun zond kwam nooit aan, de voedselpakketten soms.

Eén familielid ontkwam, Jasia Reichardt, de dochter van de zuster van Franciszka. Zij wist zich bij de Themersons te voegen en ontfermde zich na hun dood over hun nalatenschap. Zoals de Amsterdamse uitgeverij De Harmonie dat over de Gaberbocchus Press deed. Ze maakten met deze prachtige uitgave een vriendenboek. Misschien zijn het niet veel vrienden. Maar ze zijn biologisch.

undefined

Meer over