KunstrecensieUlay Was Here

Ulay Was Here laat zien dat Ulay ook zonder Abramović een overtuigend oeuvre opbouwde ★★★★☆

Ulay liet zich in zijn leven moeilijk vastpinnen. De tentoonstelling slaagt er niet overal in om de vele kanten van de grillige kunstenaar de aandacht te geven die die verdienen. 

Ulay, S'he, 1973–1974, Original Auto-Polaroid, type SX 70, 7.9 x 7.9 cm. Met dank aan ULAY Foundation.Beeld K2 / Eenmalig

Ergens aan het begin van de tentoonstelling Ulay Was Here in het Stedelijk Museum Amsterdam hangt een rouwkaart. Wit met een zwarte rand, met in blokletters de naam van de overledene: ULAY. Geboortejaar: 1943, sterfjaar: 1974. Niets opmerkelijks aan, op het eerste gezicht. Behalve dan dat Ulay niet in 1974 overleed. De tekst onder de sterfdatum geeft een hint over wat er in 1974 dan wel stierf. ‘Mein Abschied als einzige Person’ staat er: mijn afscheid als enkel persoon.

Het lijkt een profetische vooruitwijzing, deze rouwkaart uit 1974. Ulay, geboren als Frank Uwe Laysiepen (1943- 2020) werd namelijk vooral bekend als de partner van Marina Abramović, de Beyoncé van de performancekunst. Ze leerden elkaar in 1975 in Amsterdam kennen, een symbiotische liefdes- en werkrelatie volgde. Twaalf jaar lang maakte bestormde het de kunstwereld met performances waarin ze de grenzen van hun lichamen en uithoudingsvermogen steeds verder oprekten.

De solotentoonstelling in het Stedelijk Museum, het grootste overzicht van zijn werk tot nu toe, laat overtuigend zien dat Ulay ook zonder Abramović een intrigerend oeuvre heeft opgebouwd. Een bijzonder veelzijdig oeuvre bovendien: hij was een pionier op het gebied van (polaroid)fotografie, performancekunst en bodyart. Je kunt de rouwkaart ook zien als een statement over zijn kunstenaarschap. Er is niet een Ulay, er zijn er misschien wel honderden.

Lees ook

De ontmoeting tussen kunstenaars Ulay en Marina Abramovic in 1975 was een van de beslissende momenten in de geschiedenis van de performancekunst. John Schoorl reconstrueert de Nederlandse jaren van Ulay.

Ulay Was Here is min of meer chronologisch opgezet. In de eerste drie zalen leren we Ulay kennen als jonge man die begin jaren ’70 vanuit Duitsland naar Amsterdam verhuist. Hij werkt als consultant voor Polaroid en gebruikt de polaroidcamera ook voor artistieke experimenten. Met radicale inzet van zijn persoon en zijn lichaam onderzoekt hij zichzelf en de wereld om zich heen. In zogeheten ‘auto-polaroids’ speelt hij voor de camera met thema’s als mannelijkheid en vrouwelijkheid, erotiek en lichamelijke pijn. In een van de mooiste en meest bekende ‘selfies’ heeft hij de vrouwelijke en mannelijke kanten in zichzelf letterlijk in zijn gezicht samengebracht. De ene helft is opgemaakt, de andere kant is ongeschoren en klemt een sjekkie tussen de lippen.

De performances die Ulay met Marina Abramović ontwikkelde vormen het hart van de tentoonstelling. Iconische beelden zijn het, van het recyclen van elkaars adem in Breathing in/Breating out, tot de naakte ‘haag’ die het duo vormt in de deuropening van een galerie in Imponderabilia. Al vaak getoond, toch is het heerlijk om de vele prachtige videoregistraties hier bij elkaar te zien. Het enige minpunt is het geluid. Op zich begrijpelijk dat het museum met het oog op coronaveiligheid liever geen koptelefoons gebruikt, maar in de kakofonie van door elkaar lopende geluidsbanden mis je relevante details.

‘Aesthetics without ethics are cosmetics’ luidde Ulays motto. Hij was geen kunstenaar met een duidelijke stijl die zich steeds verder ontwikkelde. Het ging hem altijd om de compromisloze, moreel zuivere positie die hij als kunstenaar wilde innemen. Die houding leidde uiteindelijk mede tot de breuk tussen Ulay en Abramović: zij wilde een ster worden, hij gaf de voorkeur aan een redelijk obscuur kunstenaarsbestaan.

Het streven naar zuiverheid en de bijbehorende weigering om zich vast te pinnen maakt Ulays solowerk soms ongrijpbaar en grillig. De ene keer is het extreem intiem en persoonlijk, dan weer raakt het aan maatschappelijk activisme. In het Stedelijk komen niet al die aspecten even goed uit de verf. Het thema waterschaarste bijvoorbeeld, waar hij zich in de laatste twintig jaar van zijn leven intensief mee bezighield, wordt alleen even kort aangestipt.

Tegelijkertijd maakt juist die grilligheid dit oeuvre en deze tentoonstelling zo bijzonder. En bovendien: actueel. Ulays weigering om zichzelf tot een enkele versie van zichzelf te reduceren kun je ook opvatten als een krachtig pleidooi voor nuance en meerstemmigheid. In een tijd waarin discussies over identiteit soms lijken te verharden en verstarren, is dat een welkom statement.

Ulay: GEN.E.T.RATION ULTIMA RATIO, 1972. Een ingelijst hapje uit Ulays eigen arm.Beeld K2 / Eenmalig

De huid zelf

Een van de opmerkelijkste kunstwerken in de tentoonstelling is GEN.E.T.RATION ULTIMA RATIO, een ingelijst hapje uit Ulays arm. Voor een actie uit 1972 liet de kunstenaar een tekst op zijn huid tatoeëren. Een chirurg sneed het lapje huid (alle drie de huidlagen!) weg, daarna liet Ulay het lapje conserveren. Polaroids van het hele proces zijn in de tentoonstelling te bewonderen, maar het echte kunstwerk is de huid zelf. Alsof het de Mona Lisa is hangt het lapje – ter grootte van een postzegel – aan de muur, in een weelderige gouden lijst. Van dichtbij kun je de haartjes op de huid nog zien zitten. Voor Ulay ging het werk over zelfbeschikking: een mens is heer en meester over zijn lichaam. Ook laat het kunstwerk zien hoe ver de kunstenaar ging met het inzetten van zijn eigen lichaam in zijn kunst. 

Ulay Was Here

Beeldende Kunst

★★★★☆

23/11 Stedelijk Museum Amsterdam

t/m 18/4/21

Meer over