Reportage

Uitgeleende kunst begeleiden tijdens het transport kan ook op afstand, bleek dit jaar. Goedkoper én duurzamer

‘Virtueel koerieren’ is een revolutie achter de schermen van de internationale kunstwereld, die zonder de coronacrisis niet had plaatsgevonden.

Museum Barberini in Potsdam, Duitsland. Een schilderij van het Mauritshuis in Den Haag wordt uitgepakt en virtueel begeleid door de registrar van het Mauritshuis. De dame in de rode trui is de restaurateur.  Beeld Marlena Waldthausen
Museum Barberini in Potsdam, Duitsland. Een schilderij van het Mauritshuis in Den Haag wordt uitgepakt en virtueel begeleid door de registrar van het Mauritshuis. De dame in de rode trui is de restaurateur.Beeld Marlena Waldthausen

Eerdere verhuizing

De aanbidding der koningen van Salomon Koninck maakte ook de beroemdste verhuizing uit de Nederlandse kunstgeschiedenis mee. Het zat in de collectie van stadhouder Willem V, toen die in 1795 als Franse oorlogsbuit naar het Louvre in Parijs verdween. De meeste doeken keerden twintig jaar later, na de verloren Slag bij Waterloo, terug naar Den Haag en vormden toen in het Mauritshuis het begin van de rijkscollectie.

Met een felle handlamp inspecteert de restaurator van het Museum Barberini het schilderij De aanbidding der koningen van Salomon Koninck. Ze speurt de randen af, daar waar het bijna 400 jaar oude doek onder de lijst verdwijnt en er de meeste spanning op staat. Geen barstje in de verf of scheurtje hoeft aan haar aandacht te ontsnappen, want ze draagt een hoofdloep.

Het Duitse Museum Barberini heeft De aanbidding der koningen in bruikleen van het Mauritshuis in Den Haag. Het schilderij is even daarvoor uit een witte verhuiskist gehaald, waarin het al een paar dagen stond te acclimatiseren op het visgraatparket van het museum in Potsdam, even buiten Berlijn.

Telefoontje

Op 12 maart 2020, de dag waarop de musea precies een jaar geleden moesten sluiten om de corona-uitbraak in te dammen, waren toevallig 85 Nederlandse registrars bijeen in het Mauritshuis. De regelaars van het bruikleenverkeer hadden een studiedag over kunstverzekeringen. ‘In de middag moest iedereen ineens zijn museum bellen’, zegt Faye Cliné van het Mauritshuis. ‘Want hoe moesten we dat nu doen met die bruiklenen die op stapel stonden?’

Voor de uitbraak van het coronavirus stuurde het Mauritshuis een stafmedewerker als koerier mee om erop toe te zien dat de ontvangers hun werk wel met beleid uitpakken en ophangen. Maar door de reisbeperkingen kijkt Faye Cliné nu op het kantoor van het Mauritshuis op een laptop via een Teams-vergadering mee met de inspectie.

Registrar Faye Cliné volgt via haar laptop hoe een schilderij wordt uitgepakt en opgehangen in museum Barberini in Potsdam. Beeld Simon Lenskens
Registrar Faye Cliné volgt via haar laptop hoe een schilderij wordt uitgepakt en opgehangen in museum Barberini in Potsdam.Beeld Simon Lenskens

In de hoek van de oude houten lijst stuit de restaurator op een flinke kier. De Duitsers houden de camera er even dichtbij en slaan het conditierapport open dat Cliné heeft laten opmaken voor De aanbidding der koningin de deur uitging. Ze is de registrar van Mauritshuis, een Engelse term voor de medewerker die al het administratieve beheer van een kunstcollectie doet, en al het bruikleenverkeer overziet van het Haagse museum.

‘Ik maak me geen zorgen’, zegt Cliné tegen haar collega-registrar Anne Barz in Potsdam. De kier tussen de twee zijden van de lijst zat er al. ‘Als je in de digitale versie van het conditierapport op de foto van de lijst inzoomt, dan zie je het.’ Ze kunnen de overdracht na het transport dus ‘zonder wijzigingen’ aftekenen, het bruikleenjargon voor ‘zonder beschadigingen’.

Registrar Faye Cliné van het Mauritshuis kijkt op haar laptop mee en geeft waar nodig aanwijzingen. Beeld Simon Lenskens
Registrar Faye Cliné van het Mauritshuis kijkt op haar laptop mee en geeft waar nodig aanwijzingen.Beeld Simon Lenskens

Het ‘virtueel koerieren’ is een revolutie achter de schermen van de internationale kunstwereld. De quarantaineregels van allerlei landen maken het sinds een jaar vrijwel onmogelijk om even op en neer te reizen naar Berlijn, New York of Sint-Petersburg. Waar het er aanvankelijk op leek dat zo het hele bruikleenverkeer in gevaar zou komen, hebben de registrars aller landen zich verenigd en hun museumdirecties én verzekeraars ervan overtuigd dat online meekijken in veel gevallen ook genoeg is.

‘Van de dertig koeriers met wie we een afspraak hadden, kwamen er vier in persoon en de rest keek allemaal digitaal mee’, zegt hoofdcurator Michael Philipp van het Museum Barberini. Het schilderij De aanbidding der koningen maakt deel uit van de thematentoonstelling Rembrandts Oriënt: waar het Westen het Oosten ontmoet in de Nederlandse kunst van de 17de eeuw. De zalen hangen vol met tientallen bruiklenen van enkele Rembrandts en vele tijdgenoten uit Nederland, Frankrijk, Oostenrijk, Amerika en Duitsland.

‘Het gaat prima zo. Aan het eind van de zomer moesten we een grote Claude Monet-tentoonstelling afbreken die nog voor corona was opgebouwd. Uit de Verenigde Staten hadden we zeventig bruiklenen, en dat is allemaal per video afgewikkeld.’

De kans is groot dat virtueel koerieren van een noodoplossing verandert in de nieuwe standaard. Het grote Tate Modern in Londen heeft al besloten dat een koerier meesturen de uitzondering zal zijn, ook als vaccinaties en sneltesten het reisverkeer weer op gang helpen. Het drukt de kosten en vermindert het vliegverkeer. Zo draagt virtueel koerieren bij aan de duurzaamheidsdoelen die ook steeds meer musea zichzelf stellen.

‘Bovendien’, zegt Philipp van het museum in Potsdam, ‘is het prettig dat een museum zijn medewerker niet meer een paar dagen kwijt is voor een bruikleen.’

Het bruikleenverkeer heeft na de val van de Muur een hoge vlucht genomen, met het wegvallen van grenzen en de successen van blockbuster-tentoonstellingen. Wereldwijd zijn musea gaan mikken op spectaculaire presentaties van tientallen werken van één kunstenaar of rond één thema. Ze bieden een zeldzame kans om schilderijen, installaties of objecten uit verschillende (particuliere) verzamelingen in samenhang met elkaar te zien. Het zijn zodoende vaak grotere publiekstrekkers dan de vaste collectie van een museum.

Het schilderij wordt gecontroleerd op beschadigingen na het transport. Beeld Marlena Waldthausen
Het schilderij wordt gecontroleerd op beschadigingen na het transport.Beeld Marlena Waldthausen

Hoewel een eigenaar geen geld vraagt voor een bruikleen – dan zou er van huur sprake zijn – is het in huis halen ervan doorgaans een kostbare aangelegenheid voor een museum. Alle transport- en verzekeringskosten zijn namelijk voor rekening van de bruikleennemer. Dat geld wordt ondanks lange rijen voor de kassa zeker niet altijd terugverdiend, schreef Meta Knol, toenmalig directeur van Museum De Lakenhal in Leiden, vlak voor de coronacrisis in ‘Stop de blockbusterverslaving’, haar veelbesproken opiniestuk in NRC Handelsblad.

Over de koeriers noteerde ze: ‘Ook alle andere kosten zijn in vergelijking met vroeger drastisch gestegen. Want alleen het allerbeste is goed genoeg. Musea jagen elkaar onbewust op kosten met bijzondere eisenpakketten. Bijna elke bruikleengever stuurt wel een koerier mee, die het liefst businessclass vliegt en erop toeziet dat alles met zijden handschoenen wordt aangepakt.’

Het was inderdaad de gewoonte om met zo’n uitgeleend kunstwerk iemand mee te sturen die een oogje in het zeil hield tot het op zijn plek hing of stond, zegt Faye Cliné van het Mauritshuis. Wie dat was, hing af van welke expertise van belang was om het werk goed te begeleiden Met een kwetsbaar werk ging de restaurator mee die het het best kende. Was er een speciale gebruiksaanwijzing om het werk vast te houden of op te hangen, dan was het beter als een zogeheten art handler meeging.

‘Zeker bij zo’n donker werk als De aanbidding der koningen is het erg moeilijk om vanaf het scherm te beoordelen wat de staat van een doek is’, zegt Cliné. ‘De lichtval bepaalt wat je ziet. Dit schilderij verkeert in een goede conditie, waardoor we het aandurven. Bovendien kennen wij veel restauratoren van 17de-eeuwse kunst uit andere musea en vertrouwen we op hun beoordelingsvermogen.’

Vrij snel nadat de virusuitbraak het internationaal verkeer had ontregeld, sloegen de registrars van Nederlandse musea de handen ineen en wisselden in enorme Teams-vergaderingen de eerste ervaringen uit. Kun je het uitpakken beter volgen door met WhatsApp te beeldbellen, omdat een telefoon handiger rond te dragen is dan een laptop? Hoe zit het met de veiligheid van de onlineverbindingen? Het vervult Cliné met trots dat ze onderling zo snel met oplossingen kwamen, in een wereld die ook hiërarchisch en conservatief kan zijn.

‘Virtueel koerieren is een mooie optie om voortaan in het pakket te houden’, zegt ze. ‘Maar helemaal afscheid nemen van het oude koerieren lijkt me onhaalbaar. Zeker als een werk langer onderweg is van tentoonstelling naar tentoonstelling, wil je het onderweg weer een keer met eigen ogen zien.’

Het is een puzzel waar registrar Carola Steenbergen van het Drents Museum ook mee zit, nu enkele veenlijken uit de collectie in Japan en de Verenigde Staten verblijven. De ‘vrouw van Zweeloo’, die een jaar of 1.900 geleden is gestorven in de Romeinse tijd, maakt deel uit van een reizende Amerikaanse mummietentoonstelling. ‘Ze is een maand geleden verhuisd van Pittsburgh naar Saint Louis, en dat hebben we virtueel bijgestaan. Gelukkig hadden de organisatoren al routine in het in- en uitpakken.’

Zoals een schilderij in een lijst zit, liggen de veenlijken in speciaal gemaakte ‘schalen’ waaraan je ze optilt. Mocht je de veenlijken toch zelf moeten dragen, dan doe je dat een beetje als met een baby, zegt Steenbergen: ondersteun het hoofd, de schouders en de heupen. ‘Het is lastig om via het scherm goed te zien hoe ze erbij liggen. Ik kan wel vragen: let even goed op de huid, maar dat wil je het liefst toch ook zelf zien. Daarom zullen we ook weer naar ze toe gaan als dat kan.’

Na de controle wordt het werk opgehangen. Beeld Marlena Waldthausen
Na de controle wordt het werk opgehangen.Beeld Marlena Waldthausen

Toch denkt Steenbergen aan manieren om het aantal reisbewegingen ook in de toekomst te beperken. Nu al heeft het Drents Museum afspraken met collega-instellingen uit Duitsland en Hongarije, die ook gemummificeerde lichamen in de collectie hebben, om voor elkaar te koerieren als ze toch samen objecten in dezelfde tentoonstelling hebben. Ook het Mauritshuis kent die praktijk. ‘Reizen is leuk, begrijp me niet verkeerd, maar we kunnen echt een slag maken. Dat vonden we al langer, nu zit er een versnelling in die ontwikkeling.’

De kleinere ecologische voetafdruk van een tentoonstelling en het besparen van reistijd voor de staf van de bruikleengever zijn mooi, maar het is de kostenbesparing die de komende jaren cruciaal kan zijn voor musea die een blockbuster willen organiseren, denkt de Museumvereniging. Door de gedwongen sluitingen zijn veel instellingen diep ingeteerd op hun reserves, en die zijn juist nodig om internationaal concurrerende tentoonstellingen te kunnen maken.

Zo hoefde het Museum Barberini in Potsdam niet dertig vliegtickets naar Duitsland voor koeriers te betalen, noch hun hotelovernachtingen en maaltijden. Dat scheelt toch weer.

Als De aanbidding der koningen van Salomon Koninck is geïnspecteerd, kan het ophangen beginnen. Het schilderij ligt plat op een werktafel en dus is het even opletten voor Faye Cliné. Het Mauritshuis wil namelijk dat een schilderij – in de lijst 104 bij 90 cm groot – eerst rechtop wordt gezet en dan verplaatst, zodat het gewicht op de onderkant van de lijst drukt en niet op een zijkant. Ze doet de beweging voor de camera even voor. Dan raakt er in de lijst niets onbedoeld ontwricht.

Als het is gelukt, laten de Duitsers de haken zien waaraan het schilderij aan de muur komt. Je kunt ze afdoppen om te voorkomen dat het schilderij er toevallig af wipt. De Duitse art handlers nemen nog even de maten op, boren een paar gaten, en in een vloek en een zucht hangt de 17de-eeuwer aan een grijs gesausde muur. Het kostte alles bij elkaar veertig minuten. Nog even zwaaien en dan zit de koeriersdienst erop.

Na veertig minuten zijn alle stappen doorlopen en hangt het schilderij. Beeld Simon Lenskens
Na veertig minuten zijn alle stappen doorlopen en hangt het schilderij.Beeld Simon Lenskens

Museum Barberini

De tentoonstelling Rembrandts Oriënt is vanaf zaterdag 13/3 te bezoeken in Museum Barberini in Potsdam. De Duitse deelstaat Brandenburg heeft besloten dat het niveau van de besmettingen laag genoeg is om museumbezoek vanaf deze week weer toe te staan. De expositie blijft tot 23/6 staan.

Meer over