Uienkoepels, balalaika's, kaviaar en wodka

Paul Depondt

Figes, auteur van het vele malen onderscheiden A People's Tragedy - The Russian Revolution 1891-1924, speurt naar die Russische identiteit, of beter, naar de mythische Russische ziel. De Rus heeft een gespleten identiteit. 'Wij Russen hebben twee vaderlanden: Rusland en Europa', zegt Dostojevski. In de periode waarin ze geen staat hadden, schrijft Figes, voelden de Russen zich met elkaar verbonden doordat zij allemaal christenen waren. De religie ging hierdoor de nationale identiteit benadrukken. Rusland was een broedplaats van christelijke anarchisten en utopisten. 'Dankzij de combinatie van de mystieke fundering van het Russische geloof en de messianistische basis van zijn nationaal bewustzijn', meent Figes, 'kon in het gewone volk een gemeenschappelijk streven naar het volmaakte koninkrijk van God in het ''heilige Russische land'' ontstaan.' Dat was, zei Dostojevski, de basis van ons Russisch socialisme en van onze identiteit.

Misschien wordt een natie als Rusland bijeengehouden 'door de onzichtbare draden van een gemeenschappelijk karakter'. Het thema van Natasja's dans is ontleend aan Tolstojs Oorlog en vrede: de Russische cultuur wordt niet uitsluitend gevormd door zulke grote literaire werken als diens epos, 'maar net zo goed door Natasja's met volksmotieven geborduurde omslagdoek en door boerenliedjes'. Natasja Rostova, een van de onvergetelijke personages uit het boek, hoort een Russisch deuntje en danst 'met volkomen precisie' een boerendansje. In elke Rus, ook de meest verwesterde aristocraat, schuilt die Russische ziel. Daarom kon Natasja het ritme van die boerendans en het melodietje zo snel oppikken.

Figes vraagt zich af wat het betekent Rus te zijn. Wat is typisch Russisch? Waar is het ware Rusland te vinden? In Europa of Azië, in Sint-Petersburg of Moskou? In het rijk van de tsaar, schrijft hij, 'of in het modderige, uit niet meer dan een enkele straat bestaande dorp waar Natasja's oom woonde?'

Hij heeft het over 'fictieve beelden', romans, gedichten, memoires, theaterstukken en muziek, de canon en de beelden van de Russische natie waarmee hij tracht de Russische nationale identiteit te begrijpen. Figes schrijft over de lijfeigenen, de aristocraten, de afstammelingen van Djengis Khan, de kunstenaars en schrijvers, en over de emigranten. Hij speurt naar het typisch Russische, kaviaar en wodka, uienkoepels en balalaika's, en ontdekt hoe dit alles een amalgaam is van verscheidene en soms ook tegengestelde culturen. Is het Europees? Is het Aziatisch? Is het Frans - lange tijd de voertaal van de Petersburgse aristocratie - of Tataars? De Russische nationale cultuur is een constructie; telkens opnieuw gingen politieke leiders, van Peter de Grote tot Lenin, van Nicolaas I tot Jeltsin, op zoek naar een overkoepelend en onbetwist Groot Nationaal Idee.

De slavofielen koesterden de mythen over de 'Russische ziel' en het natuurlijke christendom van de boeren; de verlichte en progressieve 'westerlingen', de zapadniki, beschouwden Sint-Petersburg als een 'venster op het Westen' en wilden Rusland naar Europees model vormen. De narodniki of populisten geloofden dat de Russische dorpgemeenschap hét model was voor een nieuwe maatschappij, de boeren, en de Euraziërs zagen de Russische cultuur als een in wezen Aziatische steppecultuur.

Figes heeft gekozen voor een thematische benadering, in elk hoofdstuk wordt een afzonderlijk thema van de Russische identiteit onder de loep genomen. Maar tegelijk zijn er ook thema's die in het hele boek terugkomen, zoals de culturele geschiedenis van Sint-Petersburg en de familiegeschiedenissen van twee voorname adellijke geslachten, de Volkonski's en de Sjeremetevs.

Hij is een verteller. Natasja's dans is een meeslepend verhaal. Moeiteloos vervlecht Figes erudiete beschrijvingen over het boerenhuwelijk of over de Moskouse keuken met gedichten en romans van de grote Russische schrijvers. Het is een geschiedenis van de Russische kunst maar tegelijk ook van de 'materiële' cultuur. Niet alleen boeken van Tolstoj, Dostojevski of Poesjkin, muziek van Strawinsky en balletten van Nijinski of films van Eisenstein hebben de Rus 'gevormd', maar ook boerendansjes en popengezang, volkswijsheid en militante geschriften van dekabristen en andere revolutionairen.

De 19de-eeuwse zoektocht naar de Russische natie begon in 1812, na de Napoleontische oorlog. Zowel edelen als boeren, die tegen de Franse legers hadden gevochten, hadden het gevoel deel te hebben aan een nieuwe gemeenschap, een 'natie'. Waarschijnlijk is er geen land dat meer volkenkundig onderzoek heeft verricht dan Rusland. Folkloristen maar ook dichters als Aleksandr Poesjkin gingen op zoek naar Ruslands identiteit. Op zijn sterfbed in het huisje van de stationsmeester in Astapovo vroeg Tolstoj nog: 'En de boeren, hoe sterven de boeren?'

Figes gaat op zoek naar hun codes, hun tekens, symbolen en gebaren, algemene opvattingen die de samenleving vormgeven, net zoals in zijn vorige boek Interpreting the Russian Revolution - The Language and Symbols op 1917, dat hij met Boris Kolonitskii schreef. Hij werkt momenteel aan een tweedelige studie over het privé-leven onder 'vadertje' Stalin, een geschiedschrijving aan de hand van getuigenissen over het persoonlijk leven tijdens de stalinistische dictatuur.

Zijn speurwerk naar 'de ziel van de Rus' herinnert aan Boris Groys' Die Erfindung Russlands ('Russland auf der Suche nach seiner Identität'), aan Jenseits des Grossen Oktober over 'het laboratorium Petersburg' van Karl Schlögel of aan het excentrieke St. Petersburg - A Cultural History van Solomon Volkov. Bij Figes echter gaat het niet alleen over kunstenaars, maar ook over 'het volk' - zijn boek is een fascinerende mentaliteitsgeschiedenis.

Onovertroffen, imposant, meesterlijk, duizelingwekkend, magnifiek, sprankelend, intrigerend, weids, - het zijn maar enkele superlatieven uit de kritieken van bladen als Foreign Affairs en The New York Review of Books. Alleen The Times Literary Supplement betichtte Figes van onzorgvuldigheid. De recensent vond het boek té narratief. Figes' panoramische geschiedenis van Rusland is een buitengewoon toegankelijk boek. Hij ontwart de Russische ziel, de haast ondoorgrondelijke identiteit van het Russische volk. In de woorden van de slavofiel Konstantin Aksakov was 'het Russische volk niet zomaar een volk, het is een mensheid'. Het is de hartslag van dít Rusland, zegt Figes, die doorklinkt in Natasja's dans.

Orlando Figes: Natasja's dans - Een culturele geschiedenis van Rusland.
Vertaald uit het Engels door Margriet Agricola.
Het Spectrum; 703 pagina's; euro 44,95.
ISBN 90 274 7996 8.

Meer over