OmslagAan repen

Typerend, vervreemdend of sardonisch: een boekomslag aan repen kan van alles betekenen

De betekenis van verknipte portretten.

Omslag Mijke Wondergem. Boom, 2020. Beeld
Omslag Mijke Wondergem. Boom, 2020.

Was hij geniaal, goudeerlijk en onverschrokken? Of toch eerder kleingeestig, arrogant en onbetrouwbaar? De bloemlezing Multatuli verknipt geeft een gefacetteerd portret van de grote 19de-eeuwse schrijver, die flink wat tegenstellingen in zich verenigde. Samensteller en multatuliaan Chris van de Ven maakte een collage van vijfhonderd uit Multatuli’s oeuvre gelichte fragmenten – een passende vorm voor een denker die uitblonk in aforismen.

Voor het omslag gebruikte Mijke Wondergem een Multatuli-portret uit 1874, in een mild verknipte vorm die aansluit bij de titel en tegelijk de mogelijkheid openlaat dat de schrijver wel degelijk iemand uit één stuk was.

Omslag Romek Marber. Penguin, 1964. Beeld
Omslag Romek Marber. Penguin, 1964.

Versneden portretten zien we vaker op omslagen, zie The Daffodil affair van Michael Innes (Penguin, 1964), een ontwerp van Romek Marber, die het procedé vaker op Penguins toepaste. Grimmiger is het tralie-effect op De beul van Amersfoort, Richard Hovings biografie van de tot levenslang veroordeelde nazi Josef Kotalla (Prometheus, 2019, ontwerp Sander Patelski), waarin Hoving onderzoekt wat er wel en niet klopt van de verhalen over de sadistische kampcommandant.

Omslag Sander Patelski. Prometheus, 2019. Beeld
Omslag Sander Patelski. Prometheus, 2019.

Beeld en inhoud vallen samen op de cd Volume One (X-Or, 1996) van componist Gilius van Bergeijk. Fotograaf Henry van Kleeff behandelde het portret van de componist zoals die te werk ging in zijn bandcompositie Een lied van schijn en weezen: een montage van verknipte en elkaar daarna ritmisch overlappende fragmenten.

Omslag Henry van Kleeff. X-Or CD07, 1996. Beeld
Omslag Henry van Kleeff. X-Or CD07, 1996.

In 2017 initieerde kunstenaar Mirko Ilić de Tolerance Poster Show, een rondreizende expositie over verdraagzaamheid, met bijdragen uit alle werelddelen. De Amerikaanse ontwerper Kit Hinrichs verenigde negentien nationaliteiten in één portret.

Ontwerp Kit Hinrichs. Tolerance Poster Show,  2017. Beeld
Ontwerp Kit Hinrichs. Tolerance Poster Show, 2017.

De grootmeester van de visuele cut-up was de dissidente Tsjechische kunstenaar en dichter Jiri Kolár (1914-2002), die er de term roulage voor bedacht. Kolár maakte collages van aan repen gesneden portretten van politieke kopstukken, anonieme burgers of doodgekopieerde kunstwerken (Mona Lisa, De geboorte van Venus), met sardonisch gevolg.

Omslag Jiri Kolár. Tijdschrift Manuskripte, 1968. Beeld
Omslag Jiri Kolár. Tijdschrift Manuskripte, 1968.

Kolárs vervreemdende techniek is wel opgevat als commentaar op de verwrongen ideologie van het communistische regime in Tsjechoslowakije, dat hem gevangenzette en hem uiteindelijk zijn staatsburgerschap ontnam.

Chris van de Ven: Multatuli verknipt. Omslag Mijke Wondergem. Boom; € 24,90.

Meer over