Tweekoppige menigte

DE RUSSISCHE geschiedenis is rijk aan formidabele schrijversvrouwen. Anna Dostojevskaja behoedde haar man voor de financiële ondergang door zijn roman De speler binnen 24 dagen te stenograferen en zijn verdere werk in eigen beheer uit te geven....

Aai Prins

Vera Nabokov, die voor haar man onder meer als secretaresse, redacteur, chauffeur, literair agent, boekhouder en geheugen fungeerde, neemt in dit rijtje een bijzondere plaats in, niet alleen omdat ze zo'n driekwart van haar leven buiten Rusland doorbracht en haar man zich met de jaren van een Russische schrijver ontwikkelde tot een Engelstalige schrijver. Ze was zo verbonden met hem en zijn schrijverschap dat weleens wordt gesuggereerd dat haar invloed zich niet beperkte tot het kopiëren en memoriseren van zijn werken, maar dat sommige ervan zelfs uit haar pen vloeiden. Stacy Schiff wijdde een biografie aan Vera en haar rol in de carrière van haar man onder de titel Vera (Mrs. Vladimir Nabokov) - Portrait of a Marriage, die onlangs in een Nederlandse vertaling verscheen.

Vera kwam uit een rijke joodse familie, Nabokov was van oude Russisch adel. Ze ontmoetten elkaar in 1923 in Berlijn, waar beiden na de Russische revolutie waren beland. Twee jaar later trouwden ze en kregen een zoon. Nabokov genoot als dichter in emigrantenkringen op dat moment enige faam. Vera, die heilig geloofde in het talent van haar man, verdiende de kost opdat hij zich helemaal aan het schrijven kon wijden. Noodgedwongen verdiende hij bij als leraar (Engels en boksen). In 1937 vestigden ze zich in Frankrijk, waar Nabokov met zijn voordrachten triomfen vierde in de Franse en Russische salons.

Het Russische lezerspubliek was klein en ze konden nog steeds niet van zijn pen leven. In 1940, toen de Duitsers praktisch aan de poorten van Parijs stonden, wist het gezin op het nippertje naar Amerika te ontsnappen, waar ze op 27 mei aankwamen. In Frankrijk en Duitsland was Nabokov weliswaar straatarm geweest, maar ook beroemd, en nu, in Amerika was hij straatarm en onbekend. Na de nodige omzwervingen belandde het paar in 1947 op de Cornell-universiteit in Ithaca, waar Nabokov een aanstelling kreeg als hoofddocent Russische literatuur. Hij zou er twaalf jaar blijven, zijn beroemde colleges geven en gestaag verder schrijven, terwijl zijn vrouw over zijn rust en privacy waakte en uitgevers met manuscripten belaagde.

Pas in de tweede helft van de jaren vijftig begon de literatuur wat op te brengen (Nabokov schreef ondertussen in het Engels). Het grote succes kwam met de publicatie van Lolita, dat de Nabokovs in 1955 voorzichtigheidshalve bij de wat schimmige uitgeverij Olympia Press in Frankrijk in het Engels hadden uitgebracht. De commotie die het boek veroorzaakte, maakte het paar wereldberoemd, en eindelijk kon Nabokov zijn baantje op de universiteit eraan geven om zich geheel aan het schrijven en zijn hobby, vlinders, te wijden. In 1959 vestigden ze zich weer in Frankrijk, en later in Zwitserland, waar ze beiden ook overleden, Vladimir in 1977, en Vera in 1991. Tot haar dood zou Vera toezicht houden op het oeuvre van haar man, vertalingen in het Frans, Duits, Engels, Italiaans en Russisch redigeren, met uitgevers, biografen en belastinginstanties in de clinch liggen, zichzelf daarbij zorgvuldig buiten beeld houdend.

Schiff schetst Vera als een indrukwekkende, monomane vrouw. Ze is niet blind voor Vera's minder aangename kanten, maar breekt toch een lans voor deze onbuigzame en in wezen eenzame vrouw. Als lezer moet je haar wel dankbaar zijn dat ze de onpraktische Nabokov zo goed wist af te schermen van alle zorgen en de opdringerige buitenwereld dat hij in alle rust zijn meesterwerken kon schrijven. Ze was een feeks, die iedere kritiek op Nabokov als een persoonlijke belediging opvatte, een cerberus, een gewiekste onderhandelaar, een nagel aan de doodskist van biografen en uitgevers.

Nabokov liet het zich als een verwend kind aanleunen. Hij speelde de verstrooide professor, zij was de waakhond van haar wonderkind. Zelf was zij bijzonder erudiet en Nabokov roemde haar als zijn beste lezer, zijn redacteur, op wiens smaak hij vertrouwde. Haar drang om zichzelf compleet weg te cijferen en dienstbaar te zijn aan haar man was griezelig, maar had ook iets koddigs. Ze liep op de campus van Cornell altijd een paar passen achter hem, ze droeg zijn tas en hield de deur voor hem open. Ze was aanwezig bij al zijn colleges, soms op de eerste rij, soms op het podium. Ze souffleerde hem als een citaat of paginanummer hem was ontschoten. Als hij zijn krijtje liet vallen, reikte ze het hem schielijk aan.

Na afloop van het college bleef ze op het podium rondhangen en maakte het bord schoon, terwijl de meester vragen beantwoordde. Ze keek tentamens van studenten na, en nam de colleges van haar man over wanneer hij verhinderd was. De voorstelling van de 'tweekoppige menigte', zoals ze wel genoemd werden, viel niet bij iedereen in goede aarde, vooral omdat de Nabokovs met het nodige dédain op de mindere goden neerkeken.

Vera stond vierkant achter haar man. Ze werd misselijk bij de gedachte aan dierenkwellingen als stierengevechten en rodeo's, maar ging samen met haar man op vlinderjacht en zag erop toe dat hij de diertjes 'op een menselijke manier' doodde. Tom Sawyer achtte ze ongeschikt voor haar twaalfjarige zoon, omdat in het boek 'jongetjes te vroeg op het idee worden gebracht belangstelling te krijgen voor meisjes'. Van de openlijk beleden lesbische geaardheid van een bevriende dichteres walgde ze, maar als het om Lolita ging, kwam ze woorden te kort om de puriteinen en fatsoensrakkers te verketteren. Alles in naam van de Kunst van haar man.

Schiff, die als eerste toegang kreeg tot het familiearchief van de Nabokovs, heeft een enorme hoeveelheid materiaal opgediept. Maar het is te veel van het goede, vooral in een boek dat de lof bezingt van Nabokov, de meester van het vlijmscherpe detail. Het eindeloze getut over de rijstijl en inparkeerproblemen van Vera, sleutels van een hutkoffer die 'met hun eigenaars verstoppertje spelen', de Schotse ruit in de rok van een interviewster - het zijn details die het lezen van de ruim zeshonderd pagina's tellende biografie tot een vermoeiende bezigheid maken. Bovendien schemert de Engelse tekst regelmatig hinderlijk door de vertaling heen ('Alleen een onverschrokken lezer zou per definitie in staat zijn hem op zijn eigen grond te ontmoeten'), en lijkt in de vertaalslag de oorspronkelijke betekenis gesneuveld te zijn ('In een geromantiseerde versie van het leven zou deze onzekere reis over de Zwarte Zee kraken als een onhandig staaltje van voorspelling'). En waarom heeft nu niemand de moeite genomen na te trekken of de Nabokovs werkelijk voor Wit-Russen werden uitgemaakt, of dat Schiff op Witte Russen doelde?

Meer over