Tussen plagiaat en persiflage

Bij een verhaal over maatschappelijk verantwoord ondernemen plaatste de economieredactie een tekening van een vrouw met een tjokvolle winkelwagen. Op de tekening, van illustrator Han Hoogerbrugge, reageerden lezers die er een kunstwerk van Duane Hanson in herkenden....

Hoogerbrugge heeft zich laten leiden door het werk van Hanson. Hij denkt dat dit mag omdat hij een origineel kunstwerk opnieuw tekent en dat beeld inzet als beeldcolumnist. ‘Zie het als persiflage, dan mag je andermans werk gebruiken. Maar ik ben geen specialist op dit gebied.’

In mijn ogen was er sprake van plagiaat. Ik vind dat de kunstenaar hoe dan ook had moeten melden dat hij werk van Hanson heeft gebruikt als basis.

‘Maar dat laatste was waarschijnlijk niet genoeg geweest’, zegt Lisette Varossieau, als zelfstandig advocaat werkzaam voor Pictoright, de auteursrechtenorganisatie voor visuele makers in Nederland. ‘Voor iedere verveelvoudiging van een auteursrechtelijk beschermd werk is toestemming van de rechthebbende vereist, tenzij een van de uitzonderingen uit de Auteurswet van toepassing is.’

De illustrator mocht het werk van Hanson niet natekenen en niet als eigen werk aan de Volkskrant leveren. Hij had eigenlijk eerst bij Pictoright, dat de rechten van Hanson in Nederland beheert, moeten vragen of hij het werk mocht gebruiken. Pictoright moet aan de kunstenaar, of diens rechthebbenden, toestemming vragen. Daarna kan het werk worden gebruikt, mét een verwijzing naar de oorspronkelijke kunstenaar.

Hoogerbrugge gebruikt altijd beelden van anderen, zegt hij. ‘Niet omdat ik zelf geen ideeën heb, of uit gemakzucht, maar ik kies regelmatig voorbeelden die veel mensen zullen kennen/herkennen vanwege de betekenis die aan deze beelden kleeft.

‘Als ik de Ronald Mc Donald-clown gebruik, doe ik dat omdat het artikel gaat over hamburgers, en als ik voor het gezicht de Joker uit de Batmanfilm gebruik, doe ik dat omdat in het artikel gesproken wordt over de dubieuze claim van de hamburgerketens dat hun vlees groen is. Zowel Ronald Mc Donald als de Joker zijn iconen. Is er dan sprake van plagiaat?’

Dat moet van geval tot geval worden bekeken. Wie een algemeen bekend kunstwerk natekent en gebruikt als illustratie, kan zeggen dat het een parodie is op het origineel, of dat hij de kunstenaar wil eren door het werk na te tekenen. Iedereen weet op dat moment dat de illustrator niet de bedenker van het kunstwerk is.

Het kunstwerk van Hanson is niet zo bekend dat elke lezer direct weet: ‘O, een Hanson.’ Zo wordt de lezer op het verkeerde been gezet: hij kan denken dat Hoogerbrugge het zelf heeft bedacht. Aan de eisen van een parodie, in de zin van de auteurswet, is daarmee niet voldaan.

De illustrator zegt dat het niet gebruikelijk is bij illustraties aan te geven wie de inspiratiebron was. ‘Het is niet dat ik mijn bron geheim wil houden. Integendeel, ik zou er geen bezwaar tegen hebben als bekend werd door wie ik me heb laten inspireren.’

Ik geloof hem. Het was geen moedwillig plagiaat. Maar ik denk wel dat hij en de krant een probleem zouden kunnen hebben als de specialisten zeggen dat het dat in dit geval wel is. Dan moet zijn werk keer op keer worden gecontroleerd. Pictoright zegt van dit geval geen probleem te maken, omdat er met de Volkskrant een regeling bestaat die voorziet in gebruik van werk van kunstenaars die bij Pictoright zijn aangesloten.

Overigens is de grens tussen plagiaat, parodie en persiflage een diffuus gebied. In december deed de voorzieningenrechter in Amsterdam een uitspraak in een zaak tussen een webhoster en Dick Bruna over zeven plaatjes van Nijntje die op sites van de hoster te vinden waren.

Van vijf van de zeven plaatjes vond de rechter dat het duidelijk was dat het ging om parodieën waarvan de kijker kon weten of althans vermoeden dat het niet om origineel werk van Bruna ging.

Bij twee andere plaatjes vond hij wel dat er sprake was van schending van de rechten van Bruna. Daar was origineel werk van de tekenaar letterlijk overgenomen en niet voorzien van andere getekende figuren.

Han Hoogerbrugge voorzag zijn nagetekende Duane Hanson in de krant wel van een toevoeging. Hij had een beeld overgenomen van een campagne van de landmacht, en de vinkjes geschikt, ongeschikt veranderd in ecologisch bewust en ecologisch onbewust.

‘Zonder die vinkjes was het gevoel van plagiaat groter geweest’, stelt hij. Waarna ik me weer afvraag of je die vinkjes ook zomaar mag gebruiken. Pictoright denkt in dit geval van wel.

Meer over