Tsaar Peter komt op met een mes tussen de tanden

THEATER Tsaar Peter en Aleksej door Maly Drama Theater Moskou, regie: Vladimir Bejlis. Gezien: 5 oktober, Stadsschouwburg Amsterdam. Herhaling: 9 oktober Rotterdam....

'Recht doen in eigen huis is niet eenvoudig', verzucht tsaar Peter de Grote als hij zich aan de familietafel realiseert dat er niets anders op zit dan zijn zoon te berechten. De jonge Aleksej moet niets hebben van vaders vernieuwingsdrift en geeft zich over aan het geloof. Bang dat zijn troonopvolger al zijn hervormingen ongedaan zal maken, ondertekent de tsaar uiteindelijk het doodvonnis van zijn zoon.

Dat slot van Tsaar Peter en Aleksej, een Russisch koningsdrama van het Moskouse Maly Theater, is tragisch genoeg. De vader grijpt snikkend naar zijn hart en heft zijn handen ten hemel. Maar voor het zover is hebben we al zoveel dramatische overdaad verstouwd dat die ramp nauwelijks nog enig effect heeft.

De productie is het sluitstuk van de Peter de Grote-manifestatie die het afgelopen jaar culturele uitwisselingen tussen Nederland en Rusland mogelijk maakte. Eindelijk verschijnt de man om wie het allemaal begonnen was en zien we de drama's waarin de machthebber zelf verwikkeld was.

Maar naar die drama's blijft het ook na afloop gissen. Van de gebeurtenissen is door de gebrekkige boventiteling - een claus van enkele minuten wordt herhaaldelijk afgedaan met één zinnetje - nauwelijks iets te volgen. Waar een scène zich afspeelt, wie er verbannen of gemarteld wordt en wie er zwanger is en van wie: het blijft in Russische raadselen gehuld.

Wat deze Moskouse acteurs laten zien is een mengeling van negentiende-eeuwse schmiere en zoveel geëxalteerde emoties dat het acteerwerk uit de vroege stomme film er bleekjes bij afsteekt. Het is even wennen om de tsaar naar de rand van het podium te zien komen, voordat hij nog een woord heeft gezegd, en met een mes tussen zijn tanden een voorzetje te geven voor het geweld dat komen gaat.

Die rol wordt gespeeld door de directeur van het gezelschap en hij doet dat met de subtiliteit van een tank. Bij hem vergeleken is Vasili Botsjkarjov (zijn zoon Aleksej) een wonder van souplesse. De acteur stort zich in de meest uiteenlopende expressies, maar doet dat met zo'n hoog toerental dat het ongelofelijk is om te zien.

Het ene moment is hij wanhopig, meteen daarna uitzinnig van vreugde om vervolgens de benen te nemen naar zijn zoveelste biecht. Er is niets voor nodig om hem naar adem snakkend over het toneel te zien vliegen, met zijn ogen te zien rollen en zijn stem alle kanten op te horen gaan. Zijn medeklinkers - en dat zijn er in het Russisch heel wat - knetteren als kleine drumsolo's over het toneel.

De regie heeft er intussen alles aan gedaan om het publiek een spektakel voor te zetten. Voortdurend wordt een scène begeleid door een groepje narren of muzikanten. De historische kostuums, het decor van zuilen en poorten, de rook, de donderende muziek, het zou ons moeten verrukken. Maar het premièrepubliek liet al dat geweld lijdzaam over zich heen gaan, niet opgewassen tegen zoveel ongerichte heftigheid.

Wat de initiatiefnemers mag hebben bewogen uitgerekend deze productie naar Nederland te halen, is me een raadsel. Omdat de tsaar zelf ten tonele gevoerd wordt? Of omdat Peter de Grote in het stuk zijn bewondering voor Nederland uit en geloofde dat onze scheepsbouw Rusland vooruit kon helpen? Misschien is nu het theater aan de beurt.

Marian Buijs

Meer over