Touwtrekken om het dagboek

Drie velletjes papier van Anne Frank zijn opgedoken - en dat is wereldnieuws. Een voormalige boekhouder van de Anne Frank Stichting hield ze achttien jaar achter, zo werd vorige week bekend....

TOINE HEIJMANS

Wie schreef Het Achterhuis?

Dat ligt eraan. In feite zijn er drie dagboeken van Anne Frank, waarvan ze er twee helemaal zelf schreef. De meest oorspronkelijke wordt versie A genoemd; bestaande uit twee 'gecartonneerde' schoolschriften en een poëziealbum. Pas in 1944 krijgt Anne het idee er daadwerkelijk een boek van te maken. Ze herschrijft haar aantekeningen op driehonderd losse velletjes doorslagpapier - en die stapel heet nu versie B.

Anne sterft begin 1945, in concentratiekamp Bergen-Belsen. Vader Otto Frank keert als enige van de familie terug. In Amsterdam krijgt hij uit handen van Miep Gies - steun en toeverlaat van de onderduikers in het achterhuis - de dagboeken van Anne. Hij haalt er het wezenlijke uit, verschuift alinea's, schrapt namen en gebeurtenissen, verbetert of verslechtert de spelling, en legt het manuscript voor aan vrienden die er ook het nodige aan wijzigen. Zo ontstaat versie C.

Het kost Otto veel moeite het boek uit te geven. Verscheidene uitgevers zien niets in het dagboek van een jong, joods meisje. En als hij dan eindelijk uitgeverij Contact zover heeft, stroomlijnt de eindredacteur Het Achterhuis tot wat het nu is. Daarbij wordt opnieuw een groot aantal passages geschrapt - met name die met een seksuele ondertoon.

Otto Frank overlijdt in 1980. Pas zes jaar later verschijnt de wetenschappelijke editie van Het Achterhuis, 700 pagina's dik en met zowel de eerste, tweede als derde versie. Maar ook dit boek is niet compleet. Op last van de familie Frank zijn 47 regels geschrapt waarin Anne verhaalt over het slechte huwelijk van haar ouders. Ook verdwenen enkele namen van Annes schoolkameraden, en werd een vervelende opmerking over moeder Edith gewist.

Pas vorige week bleek dat Otto Frank nog meer heeft achtergehouden dan al bekend was. In elk geval vijf bladzijden wilde hij behoeden voor publicatie. En daarom heeft hij ze aan Cor Suijk gegeven. Zegt Cor Suijk.

Wie is Cor Suijk?

Als boekhouder van de Anne Frank Stichting valt Cor Suijk op door zijn gedrevenheid. Een niet-jood met een opmerkelijk grote passie voor Anne Frank en haar familie. Hij raakt vertrouwd met Otto Frank, en wordt zijn persoonlijk adviseur.

Suijk is enige tijd directeur van de Stichting Anne Frank, samen met twee anderen. Maar dat gaat niet. Zijn gedrevenheid staat hem in de weg, hij maakt financiële fouten, denkt dat de bomen tot de hemel reiken. Tegen zijn zin wordt hem het directeurschap ontnomen, en Suijk gaat op reis. Door Europa en Amerika, waar hij voor de Stichting een Anne Frank-tentoonstelling aan de man brengt. Later helpt hij bij het opzetten van het Anne Frank Center in New York, waarmee de Stichting hoopt Amerikaanse geldbronnen aan te boren.

Ook dat mislukt. De Stichting staakt het project en breekt met Suijk, die op eigen houtje doorgaat met het Center. Hij is daar nu international director, geeft lezingen op scholen en universiteiten, reist de hele wereld af om het verhaal over de holocaust te vertellen.

Wat staat er in de pagina's?

Het was de bedoeling van Suijk dat geheim te houden - hij had de primeur beloofd aan de Oostenrijkse journaliste Melissa Müller-Brandstätter, wiens biografie over Anne Frank op 7 september verschijnt, en de documentairemakers David en Bernard Hammelburg.

Maar het nieuws lekte uit en journalisten hebben de inhoud grotendeels weten te achterhalen. Echt explosief zijn de teksten niet. Drie kantjes gaan over het weinig ideale huwelijk van vader Otto Frank en moeder Edith. Op de achterzijde daarvan schreef Anne een inleiding bij haar dagboek, waarin ze zegt dat haar teksten geheim moesten blijven.

Conclusie van biografe Müller en de documentairemakers: Anne Frank heeft nooit gewild dat haar dagboeken gepubliceerd zouden worden. Die conclusie kan juist zijn - Anne schreef de tekst in het voorjaar van 1944 en was toen al ver gevorderd met haar dagboek. Maar ze heeft wel vaker geschreven dat de dagboeken van haar waren, en van haar alleen. Net zoals ze vaak schreef over een roman die ze ooit wilde publiceren, Het Achterhuis, en waarvoor de dagboeken als basis zouden kunnen dienen.

Waarom hield Otto Frank de vijf pagina's achter?

Suijk zegt dat hij de pagina's met een opdracht van Otto Frank heeft gekregen. Volgens biografe Müller wilde Otto Frank voorkomen dat er getwijfeld werd aan zijn bedoelingen met het dagboek. Anne was immers zelf tegen publicatie. Daarnaast wilde Otto voorkomen dat pijnlijke passages over zijn huwelijk bekend werden - tussen de regels door is in de tekst van Anne te lezen dat hij eigenlijk van een andere vrouw hield. Een derde reden om de blaadjes te verbergen zou een onderzoek van het Duitse Bundeskriminalamt zijn geweest. Dat onderzocht in 1980 de echtheid van Annes boeken, nadat neonazi's daarop hadden gezinspeeld. Otto Frank wilde voorkomen dat de drie vellen als bewijsmateriaal zouden dienen.

Wie is de eigenaar van de dagboeken?

Otto Frank stierf in 1980, en liet de dagboeken na aan het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie in Amsterdam. Daar liggen ze nog steeds. Maar de auteursrechten (ook die van film en theater) berusten bij het zeer vermogende Anne Frank Fonds in Bazel.

Het Fonds heeft groot belang bij die status. Anne Frank is geld. Van het dagboek zijn ruim 25 miljoen exemplaren verkocht. Er zijn films, documentaires, een toneelstuk, een ongelooflijke hoeveelheid wetenschappelijke en populaire literatuur, er wordt gevochten over een minuscuul filmpje waarop ze te zien is. Het Anne Frank Huis trekt meer dan zeshonderdduizend bezoekers per jaar. Het Fonds wil de erfenis van Anne Frank behoeden voor slimme ondernemers. En het wil verzekerd blijven van inkomsten.

Wie het eigendomsrecht van het Fonds betwist, of zonder toestemming citeert uit de dagboeken, kan onmiddellijk justitiële stappen verwachten. Zo werd de Amsterdamse Anne Frank Stichting voor de rechter gedaagd, omdat het Fonds het merkrecht op de naam Anne Frank wilde verkrijgen. Het Fonds was bang dat de Stichting vulpennen ging produceren met de naam Anne Frank erop. De stichting beheert het museum aan de Prinsengracht en verricht educatief werk - de verhouding tussen Fonds en Stichting is door de rechtszaak slechter dan ooit.

Ook nu heeft het Fonds advocaten ingeschakeld, in een poging de vijf onbekende dagboekpagina's uit handen van Suijk te krijgen. De velletjes vallen ook onder het auteursrecht en zijn dus eigendom van het Fonds. Dat is ook de mening van het RIOD. Maar Suijk houdt vol dat hij de papieren heeft gekregen van Otto Frank - en krijgen is houden. Ook hij vindt dat de pagina's uiteindelijk bij het RIOD terecht moeten komen, maar niet zonder slag of stoot. Hij wil er geld voor hebben.

Waarom wil Suijk geld hebben voor de pagina's?

Omdat hij boos is.

Suijk voelt zich miskend door de Anne Frank Stichting, die zijn Anne Frank Center in New York louter zag als een middel om fondsen te werven. Hij ziet zichzelf als een zendeling die Amerika bewust moet maken van de holocaust, en daarbij door velen in de steek is gelaten.

Ook is hij boos op het Anne Frank Fonds, dat een groot kapitaal heeft vergaard maar daar in zijn ogen te weinig mee doet. De miljoenen dollars die het Fonds opstrijkt aan royalties voor boeken, films en theaterstukken worden nauwelijks uitgegeven.

En dat terwijl zijn eigen Anne Frank Center in geldnood verkeert - volgens sommigen zelfs bijna failliet is. Sinds de breuk met de Stichting staat het Center van Suijk op eigen benen, en moet hij ook zijn eigen salaris bekostigen.

Waren de pagina's echt geheim?

Nee. In kringen rond de Amsterdamse Anne Frank Stichting circuleren al langer kopieën van in elk geval drie van de vijf pagina's. Enkele bestuursleden van het Anne Frank Fonds kenden de inhoud, wisten dat Suijk ze achterhield, maar lieten dat verder voor wat het was. Oud-directeur B. van der Wal bijvoorbeeld vond de bladzijden niet interessant genoeg.

Zijn de dagboeken nu compleet?

Waarschijnlijk niet. Er mist nog steeds een heel jaar uit de oerversie van de dagboeken (5 december 1942 tot 22 december 1943). Niemand weet waar die jaargang is gebleven. Heeft Miep Gies ze achtergehouden? Heeft Otto Frank ze verdonkeremaand? Of zijn ze gewoon verloren gegaan in de bezettingstijd?

Daarnaast is er een kans dat Otto Frank meer pagina's heeft achtergehouden. Er wordt gespeculeerd dat tussen de papieren van Otto Frank, die beheerd worden in Bazel, delen van het dagboek te vinden zijn. Maar het Fonds beheert het archief strikt. En zal dat nog lang blijven doen.

Meer over