THEUN DE VRIES

Theun de Vries wordt morgen negentig, zondag is er feest in Veenwouden, het Friese geboortedorp van de schrijver van een enorm oeuvre, groter - welhaast - dan dat van Vestdijk....

THEUN DE VRIES aan het einde van het 'Reisdagboek uit de Sovjetunie', in de Waarheid van 1949: 'Vooruitzicht van naderend westen is zeer tweeslachtig. Daar waar wij geboren zijn, onze genegenheden liggen, onze tradities wachten, moet immers nog zeer, zeer veel veranderen, wil iedereen er werkelijk zo gelukkig en 'tehuis' zijn als de Sowjetburger in zijn grote vaderland. . .'

Hij schreef een lofdicht op Stalin en vergoelijkte de Sovjet-inval in Hongarije van 1956. Hij werd daardoor uit de PEN gezet (maar in 1972 werd hij voorzitter van de PEN). Zijn collega's meden hem. Carmiggelt, Vestdijk, later Hermans en de gebroeders (Van het) Reve. In 1963 kreeg hij de PC Hooftprijs. Hij zei tegen Bibeb in Vrij Nederland dat jaar: 'Er is een andere tijd geweest, de tijd van: jij telt niet mee, jij bent dood. Ik ben nu weer levend verklaard.'

Auke Huistra, organisator van het feest van zondag: 'Theun de Vries is nog steengezond. Hij woont in Amsterdam. Deze week zijn wij bij hem geweest aan de Egelantiersgracht. Wij zijn bewonderaars en verzamelaars van zijn werk. Daarom hebben wij dit feest georganiseerd. Hier in Veenwouden is Theun geboren. Hij heeft hier negen jaar gewoond. In het telefoonboek van 1915 vonden wij twee aansluitingen: één voor de zeilfabriek en één voor de vader van Theun de Vries. Zijn vader was toen handelaar in zuivelproducten. Theun was enig kind. Er is hier een school die zijn naam draagt.'

Theun de Vries, nu: 'Op een ochtend, tijdens de Eerste Wereldoorlog, zag ik in de etalage van een sigarenwinkel een plaat van de bolsjewistische overwinning in Rusland. Het was een mooie tekening van Johan Braakensiek. Het is natuurlijk wijsheid achteraf van mij - dat zeg ik er nadrukkelijk bij - maar de gevolgen van die overwinning waren catastrofaal. Het is jammer dat het socialisme, als nobel idee, verknoeid is door de Russen. Maar vandaag of morgen zal dit nobele idee wederopstaan.'

Theun de Vries verwierp het lofdicht op Stalin in de jaren vijftig, hij verwierp het Sovjet-systeem in de jaren zestig en hij stapte uit de Communistische Partij Nederland in de jaren zeventig. De pers hield niet op met hem hierover vragen te stellen. Hier is een handvol citaten uit gesprekken met hem van de afgelopen veertig jaar:

In 1963 tegen Vrij Nederland: 'Ja, ik heb vier gedichten op Stalin gemaakt. Ik heb een enorme. . . Hij was mijn diepe desillusie.'

In 1977 tegen De Nieuwe Linie: 'De Sovjet-Unie was het enige land ter wereld waar de communisten aan de macht waren. In de communistische internationale beweging werd de volgende moraal gehuldigd: ''Koek en ei zal het er niet altijd zijn, maar je moet ze verdedigen. Een vaste burcht is onze Stalin.'' Daar ben ik ook helemaal van overtuigd geweest.'

In 1978 tegen de HP: 'Ik ben jarenlang lid geweest van het partijbestuur van de CPN. Het is niet goed dat een schrijver lid is van een partijbestuur. (. . .) Een schrijver moet een goed boek schrijven, dat is zijn enige taak.'

In 1988 tegen de Volkskrant: 'Ik was in 1936 lid van de communistische partij geworden, nadat ik mezelf een soort stoomcursus had gegeven in het marxisme. Ik had toen het idee: het communisme heeft nog een klein duwtje nodig, dan is de ommekeer bereikt! (. . .) Dit is een geweldige teleurstelling gebleken. Mijn leidersfiguur, mijn vaderfiguur, Stalin, was een van de eerste grote decepties. Hij bleek een moorddadige oosterse despoot te zijn, anders kan ik hem niet omschrijven.'

In 1990 tegen NRC Handelsblad: 'Ik heb die invasie (Hongarije, 1956) geaccepteerd en verdedigd en ik ben ervoor gestraft. Mijn houding lokte dat uit. Ik heb de zaak te lang laten doorzieken (. . .)'

Theun de Vries nu: 'De pers heeft voortdurend aan mij getrokken. Dat heeft mijn leven wel beïnvloed. Ik wou zo graag dat het een keer afgesloten werd. Voor mij zelf is het een afgesloten periode. Het is een episode geweest. Ik heb niet één leven gehad, maar verschillende levens. Het moet nu maar eens afgelopen zijn.'

In 1987 kreeg Theun de Vries de Verzetsprijs van de Stichting Kunstenaarsverzet 1940-1945 uitgereikt. Als lid van de CPN zat hij in de oorlog 'een beetje in het vals-persoonsbewijs-werk, een beetje in het bonnenwerk, maar vooral in de illegale pers.' Hij werd op een dag opgepakt door een Landwachter, de hulppolitie van de NSB. Hij werd naar het doorgangskamp Amersfoort gebracht. Door 'blind toeval, blind geluk' werd hij niet op transport naar Duitsland gezet en hij werd gered.

Hella Haasse schreef in de lofrede bij de uitreiking van de Verzetsprijs: 'In het werk van Theun de Vries is duidelijk sprake van een preoccupatie met de spanning tussen het scheppende vermogen, de vrije geest, aan de ene kant, en anderzijds de eisen die een collectief, de gemeenschap of machthebbers, aan de enkeling stelt. Het lijkt of er geen oplossing bestaan kan, geen verzoening van tegenstrijdigheden mogelijk is, tenzij in de regionen van het muzische of de mystiek.'

Douwe Kootstra, organisator van het feest en onderwijzer op de dr. Theun de Vries-school: 'Tot 1979 had de openbare lagere school van Veenwouden geen naam. Toen hield de gemeente een enquête: welke naam moet de school hebben? Het werd de dr. Theun de Vries-school. Hij had toen net een eredoctoraat gekregen. Het is heel bijzonder dat een school de naam krijgt van een levende schrijver. Het is een bloeiende dorpsschool. Wij proberen de band met Theun innig te houden. Hij ontvangt onze schoolkrant. Hij is één keer hier op school gekomen om voor te lezen uit zijn werk. Dat was een heel bijzondere dag.

'Er werd een speciaal Theun de Vries-lied voor hem gezongen. Als de kinderen van school gaan krijgen ze allemaal een gesigneerd exemplaar van een boek van hem. Theun signeert er regelmatig vijftig of honderd. Ik ga dan naar hem toe met een tas vol boeken en speciale kruidkoek uit Veenwouden, en dan signeert hij al die boeken. Hij schrijft nog steeds, maar niet zo veel, alleen om de geest wat lenig te houden. Theun zegt: schrijven is een remedie tegen het ouder worden.

'Hij heeft zoveel geschreven! Ik heb bijna al zijn werken, meer dan twee meter boek. Ik kom net uit 't Vergeet Me Nietj', ons nieuwe antiquariaat hier in Veenwouden. Daar heb ik Leerschool der barbaren gekocht. Dat kende ik helemaal nog niet! Elke schrijver kijkt met open mond naar het werk van Theun de Vries. Ik durf niet te zeggen of hij meer geschreven heeft dan Vestdijk, maar ik neig ertoe te zeggen: ja.'

Auke Huistra, van het feest: 'Wij hebben het feest op eigen initiatief georganiseerd. Wij vroegen of hij een paar gedichten wilde maken voor de gelegenheid. Hij maakte voor ons zes mooie gedichten. Wij richtten een uitgeverij op om ze uit te geven. Wij noemden onze uitgeverij: De Loden Hel. Zo heette vroeger het vak in de letterkast waar de zetter onbruikbare letters in gooide. De Hel is ook de naam van een klein meertje hier in de buurt.

'Toen dachten wij: wat zou het een goed idee zijn om er een hele dag aan te verbinden! Wij bedachten een wandeling langs de locaties uit zijn jeugd, die hij beschreven heeft in De Vertellingen van Wilt Tjaarda. De oude openbare school waar hij les kreeg, de twee grafstenen van zijn ouders, de tuin van de dorpsarts waarin hij zich verstopte om naar het mooie pianospel te luisteren. En wij bestelden bij de steenhouwer een gedenksteen voor aan zijn geboortehuis, een eindje buiten de dorpskom. Die steen wordt zondag onthuld, in het bijzijn van Theun de Vries.

Theun de Vries: 'Ik had mijn geboortehuis graag willen kopen. Ik wilde het graag als mijn tweede huis. Maar ik had nooit zo veel geld. Ik ben geen auteur van drieëntwintig drukken. Ik ben een auteur van twee of drie drukken. Toch zou ik daar niet willen wonen. Ik hou van de grote stad, met zijn muziek, zijn toneel, zijn politiek. Ik ben op mijn gemak in een menigte. Ik voel mij één met de gewone mensen. Ik ben geen aristocraat des Geistes, helemaal niet.'

Auke Huistra: 'Er staat niets bijzonders op die gedenksteen hoor. Gewoon: hier werd geboren die en die, toen en toen. Meer niet. Wij vinden het mooi dat Theun komt. Het is alweer vijf jaar geleden dat hij hier was. Het wordt vast een bijzondere dag, hoewel hij een hekel heeft aan ouder worden. De onmacht tegen de teloorgang van lichaam en geest is verschrikkelijk voor hem.'

Theun de Vries: 'Ik kom niet veel meer buiten, hoewel mijn gezondheid nog goed is. Ik maak kleine wandelingetjes, naar het postkantoor, naar de winkel. Soms ga ik naar een eethuis in de buurt, maar meestal wordt mij het eten gebracht. Ik heb een traiteur, die brengt mij allerlei heerlijke gerechten. Ik ben het meest gesteld op Hollandse kost. Dat is een gerecht uit mijn jeugd, de smaak daarvoor heeft me nooit verlaten, zomin als de smaak voor het schrijven.

'Schrijven is de essentie van mijn bestaan. Daarzonder kan ik mij het bestaan niet voorstellen. Soms vragen mensen mij wel eens: als je terug zou komen op aarde na je dood, zou je dan weer hetzelfde doen? Dan zeg ik volmondig: ja. Op mijn oude dag begin ik weer Fries te schrijven. Mijn laatste creatie is Stins en Krite, een bundeltje van zes gedichten in opdracht, waaruit zondag zal worden voorgedragen. Stins is een oud klooster bij Veenwouden. Krite betekent: omgeving.'

Auke Huistra: 'Het bundeltje kost zestig gulden, een tientje per gedicht. Het is vormgegeven door Henny van Renselaar. Er zijn 110 genummerde en door Theun de Vries gesigneerde exemplaren. Hier in het dorp zijn er al twintig van verkocht.'

De historische roman Baron uit 1987 wordt algemeen beschouwd als zijn beste werk. Theun de Vries over Baron: 'Nou, het is de grote roman van mijn oude dag. Het hoort bij mijn glansstukken. Er zit heel veel in. Ik had bijna gezegd: ik neem mijn hoed af voor mijzelf, maar ik draag geen hoed.'

Theun de Vries 90, 27 april in Veenwouden, aanvang 10.30 uur, bij de Schierstins, Hoofdstraat 1.

90 jaar Theun de Vries, lezing van Geert Mak en interview met De Vries door Elsbeth Etty, 29 april, De Balie, Amsterdam.

Meer over