RecensieTheatervormgevingsduo M//W

Theatervormgevers Marloes van der Hoek en Wikke van Houwelingen bel je niet voor een huiskamer met tafel en stoel

Het duo (en stel) maakt decors, maar nam ook de stadsschouwburg in Leeuwarden onder handen. Makers weten dat ze bij hen een decor krijgen dat indruk maakt – soms nog meer dan de voorstelling zelf.

Ontwerpduo Wikke van Houwelingen en Marloes van der Hoek (M//W) in hun studio Beeld Lin Woldendorp
Ontwerpduo Wikke van Houwelingen en Marloes van der Hoek (M//W) in hun studioBeeld Lin Woldendorp

Als je het atelier van twee theatervormgevers inloopt, verwacht je een grote werkplaats met werkbanken, een houtzagerij en lasapparatuur. Mensen in overalls, de geur van olie. Maar niet bij het duo Marloes van der Hoek en Wikke van Houwelingen. In hun werkruimte, gevestigd in een pand voor creatieve beroepen in Amsterdam-Oost, heerst rust en regelmaat. Wel overal maquettes, miniatuurtjes, rekwisieten, sculpturen, fotoboeken en tekeningen die zijn gebruikt voor decors, of nog gebruikt gaan worden. De geordende chaos van twee vrije geesten.

M//W, zoals hun ontwerpbedrijf heet, is gespecialiseerd in theatervormgeving, maar Marloes en Wikke maken de decors niet zelf. Het uitvoerende werk wordt grotendeels uitbesteed aan vakmensen – in hun netwerk zitten naar eigen zeggen de beste timmermannen en aluminiumlassers van het land. Ze kennen elkaar van de masteropleiding scenografie in Groningen en sindsdien werken ze samen. Niet alleen professioneel overigens, ook als stel – ze hebben twee schoolgaande kinderen.

Hun oeuvre bestaat uit decors en scenografie voor de grootste theaterzalen tot de kleinste minitheatertjes. Voor de voorstelling Demonen van Toneelgroep Oostpool ontwierpen ze een enorme aluminium stellage, voor Marjolijn van Heemstra soms een simpel setje. Af en toe doen ze een andere klus, zo gaan ze binnenkort aan de slag in Stedelijk Museum Schiedam voor de inrichting van een tentoonstelling over de geschiedenis van die stad. Ook bijzonder: de afgelopen twee maanden werkten ze aan een complete herinrichting van Stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden. Een kolos van een theater, met drie zalen die ze link onder handen hebben genomen.

Schetsen voor het decor van de voorstelling Demonen door Toneelgroep Oostpool. Beeld Lin Woldendorp
Schetsen voor het decor van de voorstelling Demonen door Toneelgroep Oostpool.Beeld Lin Woldendorp

Tijd dus voor een nadere kennismaking met de bedachtzame denker Marloes van der Hoek (M, 40) en de vrijbuiter en doener Wikke van Houwelingen (W, 41).

W: ‘Bij De Harmonie in Leeuwarden maakten ze zich zorgen of het publiek straks wel weer naar het theater wil. Toen ze vorig jaar even open mochten was dat niet ideaal: supposten als politiemensen, strenge regels, iedereen zat in een kramp, dus niet echt iets voor een avond uit. Hoe kunnen we daar iets positiefs van maken, hoe creëren we een nieuwe vibe, dat was hun vraag. Dus wij kregen de opdracht om de drie zalen te herinrichten, met als thema ‘de natuur’. Buiten naar binnen halen, zodat het niet een doods, leeg gebouw is, maar een gebouw waar leven in zit.’

Wikke en Marloes gingen aan de slag met als eerste vraag: wat zijn de karaktereigenschappen van die drie zalen en hoe kunnen we die combineren met de natuur? In de grote zaal werden in 3D sculpturen van een duinlandschap gecreëerd, in de middenzaal kwamen videoprojecties van natuurfenomenen en in de kleine zaal is de glazen achterwand die uitzicht biedt op de stad nu onderdeel van een plantenkas vol groen. In die kas zit het publiek straks op vintage stoeltjes, want het is wel de bedoeling dat in De Harmonie op den duur weer voorstellingen te zien zullen zijn, en dat het publiek zin heeft om daar naartoe te gaan.

Schetsen van ontwerpduo M//W voor Stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden.  Beeld Lin Woldendorp
Schetsen van ontwerpduo M//W voor Stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden.Beeld Lin Woldendorp
Stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden (nog niet af).  Beeld MajankaFoto
Stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden (nog niet af).Beeld MajankaFoto

De Leeuwarden-klus was voor M//W een race tegen de klok, want na een jaar waarin nogal wat opdrachten wegvielen, trekt het werk weer aan. Het duo is veelgevraagd, veel theatermakers willen met hen samenwerken. Makers weten dat ze een decor krijgen dat opvalt – soms zelfs zo dat de vormgeving meer indruk maakt dan de voorstelling zelf. Dat is overigens niet de bedoeling, want scenografie is en blijft een vorm van toegepaste kunst – zo vinden ze dat zelf althans.

Maar, zoals gezegd, hun beeldend werk is duidelijk aanwezig, zoals de abstracte zuilengalerij in Othello van Het Nationale Theater en de stilstaande ontploffing van een verwoeste stad in Troje Trilogie van Toneelschuur Producties. Voorstellingen waarin vormgeving en inhoud perfect samenvielen.

W: ‘Ons werk begint met een uitvoerig gesprek met de regisseur. Marloes duikt daarna de tekst in, ik ben meer van de materie, van het denken in materialen. Samen gaan we dan aan het ontwerpen en in een volgend gesprek laten we ongeveer tachtig plaatjes zien, waarin we wild zijn gaan associëren. Uiteindelijk ontstaan drie mogelijke richtingen, en als het goed is vloeit daaruit de definitieve vormgeving voort.’

M: ‘Ons ontwerp staat ten dienste van de voorstelling, maar we moeten wel een autonoom denkproces hebben gehad voordat we een beeld kunnen maken. Het irritantst is als een opdrachtgever zegt graag met ons te willen werken, maar dat hij dit en dat, en zus of zo in gedachten had. Dan blokkeert meteen onze inspiratie.’

W: ‘Als een regisseur zegt dat het hem leuk lijkt als zijn Hamlet zich aan de rand van een zwembad afspeelt, stellen wij hem voor zich eerst door onze ideeën te laten verrassen. Het kan best zijn dat we uiteindelijk toch bij dat zwembad uitkomen, maar dan hebben we het wel van alle kanten bekeken.’

M: ‘Wij hebben wel onze eigen benadering. Als je een huiskamer wilt, met een deur, een tafel en twee stoelen, moet je niet bij ons zijn.’

Wikke van Houwelingen en Marloes van der Hoek. ‘Je kunt een heel tof decor ontwerpen, maar het moet ook in de vrachtwagen passen.’ Beeld Lin Woldendorp
Wikke van Houwelingen en Marloes van der Hoek. ‘Je kunt een heel tof decor ontwerpen, maar het moet ook in de vrachtwagen passen.’Beeld Lin Woldendorp

W: ‘En wij hebben natuurlijk ook te maken met praktische bezwaren. Je kunt een heel tof decor ontwerpen maar het moet ook in de vrachtwagen passen. Bij Het Nationale Theater zaten we in een vergadering om ons ontwerp voor Othello te presenteren. Daar zat ook een mannetje dat ging over het vervoer en hij begon meteen te rekenen. Allemaal mooi en aardig, zei hij, maar het moet wel in de vrachtwagen passen. Toen zijn we dus in het ontwerp gaan schrappen. Het cliché is dan dat het uiteindelijk beter wordt, en dat bleek nog te kloppen ook.’

Praten met Marloes en Wikke over hun vak is een aparte ervaring – ze vullen elkaar net zo vaak naadloos aan, als dat ze elkaar in de rede vallen. Maar dat laatste is nooit irritant of ongemakkelijk. Het lijkt soms wel alsof ze in één persoon samenvallen. ‘Dat klopt’, zegt Wikke, ‘wij versmelten, wij dragen ook elkaars kleren, snap je?’ Dus de vraag is of er verschillen zijn in hoe ze werken, en zo ja, welke dan?

Ze vinden het raar om op deze manier met een derde over hun werk te praten, volgens Wikke voelt het zelfs als een contemplatief moment. Waar het op neer komt is dat hij de man is van de extraverte bokkesprongen, en zij meer beschouwend is.

M: ‘Ontwerpen is eigenlijk een hoogst individueel vak. Ik struin graag door het script van een voorstelling en Wikke gaat aan de gang met spullen en materialen. Vervolgens gaan we eindeloos met elkaar in gesprek. Uiteindelijk blijken we altijd dezelfde waarden en inspiratiebronnen te hebben. Omdat we ook een gezin vormen lopen werk en privé voortdurend in elkaar over, dat klopt. Maar als ik thuis mijn tanden aan het poetsen ben en Wikke komt weer met een ideetje aanzetten, zeg ik wel dat ik even uit sta. Dat moet kunnen.’

W: ‘Met zijn tweeën beleven we in ons werk samen avonturen. Dan lig ik ’s avonds in mijn bedje te denken aan een droomwereld die wij gaan maken en over een paar maanden loop ik daar daadwerkelijk doorheen! Onze fantasie is dan werkelijkheid geworden.’

Drie decors van M//W

Demonen door Toneelgroep Oostpool. Toneelstuk van Lars Norén over de hel van het huwelijk. Twee echtparen bevinden zich in een huiskamer, maar Van der Hoek en Van Houwelingen ontwierpen een enorme glazen kooi met hellend vlak. Geen tafel, geen stoelen, geen bed, maar enkel gladde vloeren, glas en staal.

Demonen gaat over vier kapotte mensen die in hun fraaie designappartement een psychologische oorlog voeren. Daar zit je dan op de 18de verdieping op je designstoeltje, maar eigenlijk ben je doodongelukkig. Met aluminium en plexiglas hebben wij er een omgevallen wolkenkrabber in een grote metropool van gemaakt. Die wolkenkrabber is eigenlijk een gevangenis waar je door dat plexiglas naar binnen kunt kijken. Er zitten ook verwijzingen in naar gebroken glas en spiegels – Norén zelf noemt dat ‘gestold verdriet’. Tegen het eind klapt die hele stellage open en ontstaat er ruimte, een zwart gat. Daar houden wij van, dat er iets gebeurt met ons decor. De acteurs kregen pijn in hun kuiten omdat ze voortdurend op een hellend vlak moesten spelen. Acteurs moeten het decor ook veroveren, dat is spannend, en dat willen we ook van het publiek. Het moet niet te makkelijk zijn, anders kun je net zo goed naar een musical gaan.’

Demonen door Toneelgroep Oostpool. Beeld M//W
Demonen door Toneelgroep Oostpool.Beeld M//W

Small World mimevoorstelling van Boogaerdt/VdSchoot over de Disneyficatie van de samenleving en de niet te stillen honger naar amusement. Het publiek kreeg bij binnenkomst een suikerspin, op het podium lag een geordende ravage aan roze, gifgroen en geel speelgoed, kinderfietsjes, vliegers, prullaria. Pretpark werd spookhuis.

‘Ter voorbereiding zijn we met zijn allen drie dagen naar Disneyland Parijs geweest. Ik ging er open in en had vooraf geen enkel oordeel, maar echt: het is daar verschrikkelijk, overal speakers en herrie! Het enige wat je daar kunt eten zijn vette pizza’s en hamburgers, kinderen ontbijten met chips en milkshakes. Maar zo’n pretpark was wel een fantastische research voor dit project. De puinhopen van de entertainmentindustrie, en uit die puinhopen een antwoord daarop creëren, dat wilden we visualiseren. Via via mochten wij bij de vuilstortplaats in Amstelveen letterlijk in de vuilcontainers springen en het oude speelgoed eruit halen. Daarnaast hadden we mazzel: er ging een groot rekwisietenbedrijf failliet en daar konden we veel spullen scoren, van de Toneelschuur kregen we oude kostuums. Met al die left-overs hebben we onze eigen wereld gebouwd. Het begon weliswaar lelijk, maar het eindigde in een prachtig sprookjesbos.’

Small World mimevoorstelling van Boogaerdt/VdSchoot  Beeld Ben van Duin
Small World mimevoorstelling van Boogaerdt/VdSchootBeeld Ben van Duin

De Zaak Shell – documentair theater van Anouk Nuyens en Rebekka de Wit over de rechtszaak van de milieubeweging tegen Shell. A-theatrale teksten, die niettemin ‘in de ruimte moesten worden gezet’.

‘Bij deze vorm van kaal theater is voor ons de uitdaging iets bescheidens en minimaals te maken. Bij Shell denk je aan een tankstation met dat geelrode logo. Dus bedachten we een platform dat er exact zo uitziet als het dak van een tankstation, met daarbij een lichtinstallatie in de Shell-kleuren. Op dat dak stonden de hele voorstelling door de spelers, alsof ze geen kant meer op konden. Maar vanaf die plek hadden ze wel een overzicht over de hele zaak-Shell. Je zou dat platform ook als een Forum kunnen zien, waar meningen worden uitgewisseld. Oké, dus jij zag er een boorplatform in? Ja, dat kan ook.’

De Zaak Shell van Anouk Nuyens en Rebekka de Wit  Beeld M//W
De Zaak Shell van Anouk Nuyens en Rebekka de WitBeeld M//W

Geheim decor

Voor de nieuwe voorstelling van Laura van Dolron maken M//W op dit moment een geheim decor, waarvan de theatermaker zelf vooraf niets wil weten. Meestal wil Van Dolron een vrij minimalistische vormgeving. ‘Eigenlijk wil ze helemaal geen decor, maar ja, ze staat daar wel in die zaal op dat podium. Minimalisme is trouwens niet altijd makkelijker dan het uitpakken met een groot decor. Dus we gaan meestal met haar in gesprek over het gebruik van de ruimte. Het kan wel eindigen met een heel eenvoudig beeld, maar toen Laura eerder alleen een tafel en een stoel wilde, hebben we de opdracht teruggegeven. Die tafel en stoel kon ze zelf wel uitzoeken.’

Meer over