Kunstwerkvan de week

The Object’s Interlacing van Kader Attia werpt een interessant licht op kolonial roofkunst

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: The Object’s Interlacing van Kader Attia.

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

‘België is klaar met ingewikkeld doen over teruggave van roofkunst,’ stond vorige week in deze krant. Congo wordt vanaf nu de wettelijke eigenaar van alle onrechtmatig door België verkregen voorwerpen in de collectie van het AfricaMuseum, afkomstig uit Congo en tussen 1885 en 1960 gestolen. De voorwerpen blijven in België tot de Congolese overheid een stuk terugvraagt. Met dit baanbrekende besluit lijkt de complexe kwestie rondom roofkunst ineens heel simpel. Wat is gestolen wordt teruggegeven. Hoe moeilijk kan het zijn?

Behoorlijk moeilijk, als je kijkt naar hoe Nederland al jaren tegen deze kwestie aanhikt. In de video-installatie The Object’s Interlacing van kunstenaar Kader Attia, nu te zien bij kunstruimte Bak in Utrecht, wordt de kwestie ook niet bepaald minder ingewikkeld gemaakt. Wel werpt het kunstwerk er een verrassend licht op.

De tentoonstelling bij Bak heet Fragments of Repair en bevat kunstwerken waarin de Franse Attia verschillende ideeën over ‘herstel’ uitwerkt, met name in relatie tot het koloniale verleden. Nou ja, uitwerkt is niet helemaal het goede woord, ideeën worden eerder aangeraakt. De beste kunstwerken in de tentoonstelling zijn een soort oefening in meerstemmig en hardop denken.

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Zo ook The Object’s Interlacing. Hier gaat het over de vraag: hoe kan de schade van het roven worden hersteld? Attia laat verschillende mensen aan het woord, onder andere een Senegalese advocaat en kunstverzamelaar, een activist en afstammeling van een koning uit Benin, een Duitse kunsthistoricus en een Franse psychotherapeut. Hij weeft hun opmerkingen samen tot een verhaal dat niet naadloos aansluit, maar waar wel duidelijke lijnen in te herkennen zijn.

Een van die lijnen is het feit dat de sprekers niet alleen het roven van de fysieke voorwerpen beklagen, maar ook het kapotmaken van de het wereldbeeld waarin zij waren ingebed. In hun vorige leven maakten de maskers en beelden deel uit van de dagelijkse realiteit en kwamen ze tot leven in rituelen. Het roven ging op veel plekken gepaard met missies van de katholieke kerk, mensen werden gedwongen om hun ‘heidense’ voorwerpen in te leveren. De voorwerpen zijn weggehaald uit de context waarbinnen ze betekenis hadden en in steriele westerse musea gezet. Daarmee zijn ze wezenlijk veranderd, suggereert de film. ‘Waar ga je ze precies naar terug brengen?’ vraagt een van de geïnterviewden. Is het genoeg om de voorwerpen terug te geven of is er meer nodig om de schade te herstellen?

Hoe dat ‘meer’ er dan uit ziet wordt niet duidelijk, maar de vraag prikkelt. Bovendien zet de film aan het denken over de manier waarop er in het westen met deze voorwerpen, maar ook met andere (kunst)objecten wordt omgegaan. Zoals een Duitse kunsthistoricus het verwoordt: ‘In onderzoekslabs worden beelden ontleed en door scanners gehaald, alsof ze dan hun diepste geheimen zullen ophoesten.’ Als de film iets duidelijk maakt dan is het dat je met die aanpak de plank mis slaat. Het voorwerp zonder de culturele lading is een lege huls.

In de installatie zijn die lege hulzen aanwezig. Je neemt plaats tussen zeventien sokkels met daarop replica’s van geroofde beelden. De replica’s werpen hun schaduwen op de geprojecteerde film. Hun schaduw is ongrijpbaar, net zoals de immateriële kwaliteit van de objecten. Ik moest denken aan William Kentridge, de kunstenaar van de schaduwprocessies. Volgens Kentridge, zo schrijft hij ergens, is het kijken naar schaduwen een creatief leermoment: ‘We maken de suggestie zelf af.’ The Object’s Interlacing is een uitnodiging om met een creatieve blik te kijken naar de schaduwen die het koloniale verleden in het heden werpt.

Kader Attia Beeld Michael Danner
Kader AttiaBeeld Michael Danner

Wie: Kader Attia (50)

Wat: The Object’s Interlacing (2020)

Bestaat uit: Een video van 78 minuten en 17 replica’s van geroofde Afrikaanse voorwerpen, gemaakt van hout en 3D-geprint kunststof

Meer over