AchtergrondThe Last Movie

The Last Movie, Dennis Hoppers legendarische filmflop uit 1971, blijkt toch zo slecht nog niet

Het digitaal gerestaureerde seventies-relikwie is dankzij het jubilerende Film Festival Rotterdam een maand lang online te zien.

The Last Movie werd in Technicolor opgenomen in Peru.  Beeld
The Last Movie werd in Technicolor opgenomen in Peru.

Was het een miskend meesterwerk? Of een megalomane mislukking? The Last Movie (1971) maakte hoe dan ook bijna een einde aan de carrière van Dennis Hopper, die daarna tien jaar lang niet meer aan de bak kwam als regisseur. En hij lag nog wel zo goed op koers: Hopper (1936-2010), samen met James Dean doorgebroken als acteur in films als Rebel Without a Cause en Giant, maakte zijn regiedebuut met het alom bejubelde hippie-motorrijdersdrama Easy Rider, waarmee hij in 1969 Hollywood op z’n kop zette.

Easy Rider bereikte een nieuw, jong publiek dat geïnteresseerd was in de tegencultuur van de jaren zestig, sleepte twee Oscarnominaties in de wacht en boekte een enorme winst. Vooral dat laatste wekte de interesse van de vastgeroeste, sterk hiërarchische Amerikaanse filmstudio’s. Die waren niet gewend om regisseurs veel artistieke vrijheid te geven. Maar als het geld opleverde, wilden ze wel meedoen aan de zogeheten auteurscinema.

Zo kon het gebeuren dat Hopper carte blanche kreeg voor het maken van The Last Movie, een film die meer te danken heeft aan Europese filmvernieuwers als Jean-Luc Godard dan aan welke Hollywoodproductie dan ook. Met een bescheiden, maar toereikend budget en volledige artistieke zeggenschap trok hij de Peruaanse jungle in. Het resultaat was een enorme flop. De Amerikaanse filmcritici zagen er niets in en het publiek al helemaal niet – al kreeg dat ook nauwelijks de kans: na twee desastreuze weken in de bioscoop belandde The Last Movie op de plank.

In Nederland duurde het tot 1977 voordat The Last Movie te zien was. Op het festival Film International in Rotterdam – voorloper van het huidige IFFR - kwam Hopper zelf zijn film presenteren. Het waren niet zijn beste jaren: zijn regiecarrière lag in duigen, maar ook als acteur werd hij nauwelijks nog gevraagd, vooral vanwege zijn drugs- en drankmisbruik. Volgens de verhalen waren het ook drugs en alcohol die The Last Movie de das om hadden gedaan, maar Hopper zag dat anders. Hij bleef achter zijn film staan, die volgens hem nooit goed werd begrepen.

Dankzij het Rotterdams filmfestival is The Last Movie, dat obscure relikwie uit de wilde jaren zeventig, nu online te zien. Vanwege het jubileumjaar brengt het IFFR vijftig films – één uit elke festivaleditie - uit op het eigen streamingkanaal IFFR Unleashed. Ze worden in de komende maanden per decennium gelanceerd; de eerste lichting staat al online. Naast klassiekers als Marguerite Duras’ India Song en Chantal Akermans Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce - 1080 Bruxelles is daar dus ook Hoppers wonderlijke vertelling over een Amerikaanse filmproductie in Peru.

Hopper speelt zelf de hoofdrol als de stuntman Kansas, die op de set van een gewelddadige western een dodelijk ongeluk ziet gebeuren. Kansas is ontdaan, maar de crew en de regisseur (Sam Fuller, die min of meer zichzelf speelt) lijken nauwelijks geraakt. Nadat de opnamen zijn afgerond, blijft het filmdecor achter in Peru, net als de stuntman, die op zoek wil gaan naar goud. De lokale bevolking, beïnvloed door de Amerikanen, vat intussen het plan op een eigen film op te nemen, met van hout en bamboe gemaakte camera’s.

The Last Movie, met rechts Dennis Hopper.   Beeld
The Last Movie, met rechts Dennis Hopper.

De kritiek op het Amerikaanse superioriteitsdenken is duidelijk. Wat Hopper wil vertellen over zijn getroebleerde hoofdpersoon is minder helder: Kansas blijft een vage dromer, die zich laat meeslepen door zijn vrienden en zijn Peruaanse vriendin. Een kop en een staart heeft het verhaal sowieso niet. Hopper experimenteerde met de chronologie, waardoor de verschillende niveaus van de vertelling – de film-in-de-film, het verhaal achter de schermen en de nasleep – steeds meer in elkaar overvloeien. Zo krijgt The Last Movie de trekken van een chaotische koortsdroom.

Het is best een fijne koortsdroom. De landschapsopnamen in Technicolor zijn fraai (de film werd in 2018 prachtig digitaal gerestaureerd), de muziek (van onder anderen Kris Kristofferson) is sfeervol en diverse losse scènes zijn ijzersterk. Met wat goede wil kun je er een avant-gardewestern in zien, een binnenstebuiten gekeerd drama over nepgeweld en echte slachtoffers.

Toch blijft vooral de indruk hangen dat Hopper bij de montage van de film verstrikt raakte in zijn materiaal. Het moeizame ontstaansproces van The Last Movie is goed gedocumenteerd: in boeken als Easy Riders, Raging Bulls en Hollywood Hellraisers wordt het drugsgebruik op de set legendarisch genoemd. Nergens was de cocaïne zo goedkoop als in Peru en nooit eerder waren er zo veel feestjes tijdens het maken van een film. Maar de echte problemen begonnen pas bij de montage, waarvoor Hopper zich langer dan een jaar terugtrok in New Mexico. Hij wilde er een experimenteel drama van maken, dat de kijker er voortdurend aan herinnert dat hij naar fictie kijkt. Vandaar ook die tekst die af en toe in beeld verschijnt: ‘Ontbrekende scène.’ Het was een knipoog naar Godard, maar critici vatten het op als een bewijs van onvermogen.

Het is verleidelijk te denken dat Hopper, onder invloed van van alles en nog wat, een meesterstuk fabriceerde dat voor de nuchtere kijker in 1971 onzichtbaar bleef. De film is zeker aan herwaardering toe, al ligt de waarheid zoals zo vaak in het saaie midden. The Last Movie is beslist niet zo slecht als lang werd gedacht, maar ook niet de ten onrechte vergeten filmparel. Een fascinerend stuk filmgeschiedenis is het wel: even werd zichtbaar hoe Hollywoodfilms eruit konden zien wanneer ze in vrijheid gemaakt werden. Na The Last Movie ging het slot er weer op.

The Last Movie is t/m 7 april te zien via IFFR Unleashed, zie www.iffr.com. Het online filmprogramma Unleashed 50/50, met vijftig films uit de geschiedenis van het festival, loopt door tot 9 juni.

Dennis Hopper en het IFFR

Acteur en regisseur Dennis Hopper kwam twee keer naar Rotterdam: in 1977 om The Last Movie te presenteren, en in 1991 met zijn film The Hot Spot. In juni, wanneer het filmfestival zijn jubileumeditie presenteert, zal de documentaire Hopper/Welles te zien zijn, het verslag van een lang en dronken gesprek tussen Orson Welles en Hopper, die op dat moment werkte aan The Last Movie.

Meer over