Nieuws

Teylers Museum (her)ontdekt twee tekeningen van Bernini

De tekeningen werden een tijdlang toegeschreven aan een pupil van de meester, maar blijken toch echt van hemzelf.

Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), ‘Een kind met een beschermengel’ (ca. 1660-65). Beeld Collectie Teylers Museum
Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), ‘Een kind met een beschermengel’ (ca. 1660-65).Beeld Collectie Teylers Museum

Het is zo’n ontdekking in eigen huis waarop elk museum hoopt: Teylers Museum in Haarlem blijkt twee Bernini’s te bezitten. Geen sculpturen, tekeningen. Allegorie op het Heilig Bloed van Christus en Een kind met een beschermengel kunnen na grondig bronnenonderzoek door voormalig Teylers-conservator Carel van Tuyll worden toegeschreven aan de beroemde 17de-eeuwse beeldhouwer. De twee tekeningen zijn opgenomen in de negenhonderd nummers tellende bestandscatalogus van Italiaanse tekeningen waar Van Tuyll de laatste zes jaar aan werkte. Ze zullen deo volente in juli te zien zijn in een presentatie van Italiaanse tekeningen uit de 17de-eeuw in het kabinet van Teylers Museum.

Het zijn heel verschillende voorstellingen. Een kind met een beschermengel, de kleinere tekening van de twee, toont een kind achter wiens schouder een gevleugelde gestalte opduikt. Kind en engel kijken naar iets wat zich rechts buiten beeld afspeelt, hetgeen de indruk wekt dat de tekening ooit deel uitmaakte van een grotere voorstelling.

Allegorie op het Heilig Bloed van Christus is wel een eigenstandig werk. Het toont een visioen van de Heilige Maria Magdalena de’ Pazzi: Christus aan het kruis, bloedend uit zijn wonden, overvloedig bloedend; bloedend om de zonden van de mens weg te wassen – vandaar dat Maria en de engel zich aan dat bloed laven. De tekening diende als werkvoorbeeld voor een gravure gemaakt door François Spierre. Bernini, zo schrijft diens eerste biograaf Filippo Baldinucci, zou een geschilderde versie (gebaseerd op de gravure) op zijn sterfbed aan zijn voeteneind hebben gehad.

De tekeningen waren al een tijdje in het bezit van het museum. Meer dan een tijdje eigenlijk: 231 jaar. Ze behoorden tot de kolossale verzameling tekeningen van Italiaanse meesters (1700 in totaal) die het museum in 1790 in Rome verwierf voor een bedrag van rond de tienduizend gulden. De verkopende partij waren de erven van Livio Odescalchi, hertog van Bracciano, die de verzameling weer overnam van de nabestaanden van kardinaal Decio Azzolino (1623-1689). Naast tekeningen van Michelangelo, Rafaël en Guercino, bevatte de verzameling de Bernini’s. In een inventarisatie uit 1854 worden ze als zodanig genoemd.

In de jaren dertig werd de authenticiteit van de tekeningen echter betwist door de samenstellers van de eerste Bernini-bestandscatalogus. Zij schreven de tekeningen toe aan Giovanni Battista Gaulli (1639-1709), een pupil en navolger van de beeldhouwer.

Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), ‘Allegorie op het Heilig Bloed van Christus’ (ca. 1670) Beeld Collectie Teylers Museum
Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), ‘Allegorie op het Heilig Bloed van Christus’ (ca. 1670)Beeld Collectie Teylers Museum

De onderzoekers, van wie het twijfelachtig is of ze de tekeningen in het echt zagen (Van Tuyll vond hun namen niet terug in Teylers’ gastenboek uit die periode) baseerden die afschrijving hoogstwaarschijnlijk op een opmerking in een brief van een gezant van de Hertog van Modena: die schreef zijn heer dat hij het plaatje (wat in het Italiaans zowel tekening als prent kan betekenen) van Allegorie op het Heilig Bloed naar Modena zou sturen. Omdat het origineel in Modena was, redeneerden de toenmalige onderzoekers, moest het exemplaar in Haarlem wel een kopie door Gaulli zijn.

Een misvatting, meent Van Tuyll: de herkomstgeschiedenis van de tekening in Haarlem leidt aantoonbaar terug naar Bernini zelf. Voornoemde Azzolino was namelijk een van diens mecenassen. In de kardinaals boedelinventaris wordt gewag gemaakt van ‘un disegno di Christo in croce del Cavalier Bernini’. Waarschijnlijk ging het hier om een cadeautje van de ‘cavalier’.

De stijl van de tekening onderschrijft deze lezing, meent Ger Luijten, directeur van de Fondation Custodia in Parijs en expert op het gebied van oude tekeningen en prenten: die is een-op-een gelijk aan een tekening van Bernini uit het Poesjkin Museum in Moskou. Luijten: ‘De putti op de tekening in Haarlem zijn de broertjes en zusjes van de putti op de Russische tekening: zij hebben exact dezelfde vormgeving en hetzelfde gelaat. En de manier waarop de tekenaar volume in hun gezichten creëert door het papier wit te laten is ook identiek, net als de zenuwachtige lijnvoering. Het lijdt geen twijfel: dit zijn Bernini’s.’

De Bernini-tekeningen zijn vanaf 17/7 te zien in Teylers Museum (ov).

Gian Lorenzo Bernini

Gian Lorenzo Bernini (1598 - 1680) was een Italiaanse beeldhouwer en architect. Hij ontwierp beelden, fonteinen en kerken, de meeste in opdracht van de heersende pauzen, respectievelijk Urbanus VIII, Innocentius X, Alexander VII en Clemens IX. Veel van zijn ontwerpen zijn tot op de dag van vandaag te zien Rome, in veel gevallen in situ. Tot Bernini’s bekendste beelden(groepen) behoren Apollo en Daphne en David, beide nu in de collectie van de Galleria Borghese in Rome. Het Rijksmuseum in Amsterdam organiseerde in de eerste helft van 2020 de tentoonstelling Caravaggio-Bernini. Barok in Rome.

Meer over