TERUGSCHREEUWEN

De humoristische, kritische graffiti van 'Banksy' is nu gebundeld in een boek. Maar een kunstenaar? Voor de bobby's die hij te kijk zet, is hij een vandaal....

ROBERT VAN GIJSSEL

Een forensentrein arriveert in een slaperig Londens station. Vanaf dekop van de trein rollen metershoge, feestelijk zilveren graffiti-lettershet perron binnen: LATE AGAIN.

Dit vroege spuitstuk van 'Banksy', vervaardigd op zijn achttiende, zettede toon voor het complete latere oeuvre van de Engelse graffiti-kunstenaar,te zien aan zijn zojuist in boekvorm verschenen verzamelde werk. Metpesterige, becommentariërende 'straatkunst' brengt Banksy autoriteiten enbeheerders van straatmeubilair tot blinde woede en irriteert hij hetgezagsgetrouwe deel der burgers. Voor een ander, de forens bijvoorbeeld,die weer eens op zijn verlate trein staat te wachten, biedt Banksymeeslepend leedvermaak of op zijn minst een vette grijns.

Banksy's LATE AGAIN is een sleutelwerk. Het bracht de spuiter op eennieuwe en tot heden gehanteerde werkwijze. Tijdens het afronden van zijn'piece' werd de Brit betrapt en opgejaagd over het spoor. Hij dook ondereen geparkeerde vrachtwagen en lag daar een halfuur te luisteren naar devoetstappen van de spoorwegpolitie. Een roestige tank lekte stroperige olieover Banksy, maar die had alleen aandacht voor de op het reservoir gespotenwaarschuwingstekst. 'Natuurlijk, met een sjabloon, zo moet ik het ookdoen', dacht hij. Het werkt sneller en reduceert de snapkans.

'Graffiti is niet de laagste vorm van kunst', schrijft Banksy in eennogal voor de hand liggend manifest op de eerste pagina van zijn boek. 'Hetis de eerlijkste ons ter beschikking staande kunstvorm. Het is nietelitair. Er is geen hype. Graffiti-kunstenaars exposeren op de beste murendie de publieke ruimte te bieden heeft, en niemand wordt afgezet mettoegangsprijzen.' De echte vandalen van stadswijken, pleegt Banksy dekritiek voor te zijn, zijn de bedrijven die hun enorme logo's enleeghoofdige reclameteksten aan gebouwen hangen, op billboards, bussen entreinen plakken. 'Ze schreeuwen de boodschap iedere dag in je gezicht, maarverwachten nooit dat je iets terugschreeuwt.'

Terugschreeuwen doet Banksy dus wel, al vijftien jaar.

Op stinkende, uitpuilende vuilniscontainers in de goorsteachterstandswijken spoot Banksy heel klein de tekst 'Designated PicnickArea' (toegewezen picknick gebied). Over het wrak van een total lossgereden auto die al weken in zijn buurt stond, schilderde Banksy eenzebrapad. Onder een waarschuwingsbordje 'No Ball Games' (niet met balspelen) tekende hij een vrolijke met een basketbal stuiterende rat.

De Britse bobby, aartsvijand van de graffiti-spuiter, werd een favorietslachtoffer. Banksy schilderde tongzoenende bobby-paartjes op de muur vanhet politiebureau. Hij spoot een snuivende bobby aan het eind van een doorde stad meanderende witte lijn gemorste verf. Hij 'zette' bobby's dieheimelijk vredestekens op muren verven, of teksten als 'Thug For Life'(schurk voor het leven).

Banksy trok een verfspoor door de Verenigde Staten, waar vooral depatriot het moest ontgelden. Op de grond voor een huis waaraan een zesmeter hoge Amerikaanse vlag was opgehangen, spoot Banksy: 'People who enjoywaving flags don't deserve to have one' (mensen die het leuk vinden metvlaggen te zwaaien, verdienen het niet er een te hebben). In Los Angelesin 2002, een paar maanden na de aanslagen op het New Yorkse World TradeCentre, veranderde hij een reclamebord van een luchtvaartmaatschappij. Depalmbomen en zonnige stranden werden overgeverfd. Onder het enormeafgebeelde vliegtuig verscheen de wrange tekst: 'Missile' (projectiel).

Voor het betere politieke werk ging Banksy naar Ramallah. Op de daar inaanbouw zijnde muur, die Israël moest scheiden van de bezette Palestijnsegebieden, schilderde hij een meisje dat aan een tros ballonnen omhoogzweeft. Op het asgrauwe beton verfde hij met emmer en schepje spelendekinderen: boven hun hoofd hun kleurige droom van een palmenstrand.

De muur in Ramallah is volgens Banksy 'de ideale vakantiebestemming vooriedere graffiti-kunstenaar'. Bij de Palestijnen stuitte hij evenwel oponbegrip. Een oude man: 'Jij beschildert de muur. Jij maakt de muur mooi.'Banksy: 'Bedankt!' De oude man: 'Wij willen niet dat deze muur mooi wordt.Wij haten deze muur. Ga naar huis!'

Graffiti ligt gevoelig. In Engeland is Banksy - echte naam onbekend -een gezochte crimineel op wie minstens een miljoen pond schadevergoedingvalt te verhalen. Zelfs zijn meest fijnbesnaarde publieke kunst vindt danook geen genade in de ogen van burger en boulevardpers. Aan een muur vanhet oudheidkundige British Museum spijkerde Banksy eens een oud stuk steen,met daarop geverfd een grotmannetje dat een winkelwagen voortduwt. Onderde steen hing hij een keurig uitlegbordje met de titel: 'Early Man Goes toMarket' (vroege mens gaat naar supermarkt). De steen werd pas na dagenopgemerkt door de museumdirectie. Geen bezoeker die het een nogal curieuzegrottekening had gevonden.

In de Britse tabloids werd deze laatste stunt van Banksy als wandaadweggezet, met koppen als: 'British Museum slachtoffer van notoirekunst-terrorist'. Banksy's commentaar op dit onbegrip stond al op hetbordje onder zijn grotsteen te lezen: 'Werk van de artiest BanksymusMaximus. Het grootste deel van zijn kunst is helaas niet bewaard gebleven.Het merendeel is vernietigd door autoriteiten die de historische enartistieke waarde van kunst op muren niet kunnen inschatten.'

Meer over