ReportageVerlenging lockdown

Tentoonstellingen verlengen of niet? Lockdowns bezorgen musea heel wat hoofdbrekens

Jeroen Toirkens en conservator Willemijn van der Zwaan zijn bezig met de opbouw van de Borealis-tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag. Beeld Simon Lenskens
Jeroen Toirkens en conservator Willemijn van der Zwaan zijn bezig met de opbouw van de Borealis-tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag.Beeld Simon Lenskens

Nu het kabinet de huidige lockdown heeft verlengd tot en met 9 februari, loopt het aantal dagen dat musea gesloten zijn vanwege de coronacrisis op tot 150. Maar musea worstelen met meer problemen. De sluitingen en heropeningen maken het vaststellen van de tentoonstellingskalender tot een ware beproeving.

Voor de derde keer in een jaar tijd staan musea voor een dilemma: moeten ze hun exposities verlengen of niet? Een tentoonstelling langer laten staan (in plaats van een nieuwe op te bouwen) kan veel kosten besparen. Dat is gezien de grotendeels weggevallen publieksinkomsten – de meeste musea ontvingen in 2020 minder dan de helft van het aantal begrote bezoekers – vaak noodzakelijk om financieel te overleven. Tegelijkertijd worden musea minder aantrekkelijk als er geen nieuwe exposities komen en dure blockbusters worden geannuleerd.

‘We moeten niet te veel bezuinigen op het tentoonstellingsprogramma’, stelt Rein Wolfs, directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam. ‘Juist nu het Stedelijk afhankelijker is van lokaal publiek, willen bezoekers steeds iets nieuws zien.’ Dat merkte hij bijvoorbeeld aan de rijen voor tentoonstellingen die onlangs openden, over performancekunstenaar Ulay en Surinaamse schilderkunst.

Welke gevolgen de lockdown heeft voor de tentoonstellingskalender van het Stedelijk is nog niet bekend. Maar verschuivingen kosten veel tijd. Dat bleek vorig jaar al toen het museum de expositie van videokunstpionier Nam June Paik wilde verlengen; de opening viel in de eerste lockdown. Met tientallen bruikleengevers, verhuurders van apparatuur en verzekeraars moesten nieuwe contracten worden opgesteld. Pas na maanden overleg kon een latere sluitingsdatum bekend worden gemaakt, die mede mogelijk was doordat een museum uit Chicago Nam June Paik uit kostenbesparing uit het programma had geschrapt.

Ook Nederlandse musea moeten pijnlijke beslissingen nemen. Zo schoof Kunstmuseum Den Haag een grote tentoonstelling over mode-icoon Dior, die in september 2020 zou openen, een jaar op. Daarna werd besloten de expositie uit te stellen tot nader order: ‘Die is te duur als je maar kleine groepen mensen kunt blijven ontvangen’, verklaart een woordvoerder.

Kosten spelen ook het Groninger Museum parten. Tot en met 28 februari staat daar de tentoonstelling The Rolling Stones – Unzipped, waarvoor het contract al voor de coronacrisis werd getekend. De expositie ging vanwege de vorige lockdown verlaat van start. Het museum was sindsdien vaker dicht dan open, terwijl het volgens directeur Andreas Blühm al een ‘uitdaging’ was de dure tentoonstelling terug te verdienen met het veel lagere aantal toegestane bezoekers.

Het museum wilde al vóór de opening de tentoonstelling verlengen om uit de kosten te komen. Dat is inmiddels gelukt, meldt een woordvoerder. De expositie zou na februari doorreizen naar Marseille, maar kan nu een maand langer in Groningen blijven. ‘We hopen zelfs nog op een verlenging tot half april.’

De tentoonstelling van Bas van Beek in Kunstmuseum Den Haag; volledig opgebouwd, maar helaas mag het museum nog niet open. Beeld Simon Lenskens
De tentoonstelling van Bas van Beek in Kunstmuseum Den Haag; volledig opgebouwd, maar helaas mag het museum nog niet open.Beeld Simon Lenskens

Kunstmuseum Den Haag moest deze week, na het eerdere uitstel van de Dior-expositie, nog een vervelend besluit nemen: de solotentoonstellingen van de schilders Norbert Schwontkowski, Anders Zorn en Paula Modersohn-Becker, die tot eind januari zouden staan, worden niet verlengd. Ze waren veel korter te zien dan gepland.

‘We zijn erg aan het puzzelen geweest’, legt de woordvoerder uit. ‘Je hebt te maken met bruikleengevers. Daarnaast is het programma een internationaal kaartenhuis: veel tentoonstellingen maken we met andere musea, dus die moeten doorreizen.’ Zo gaan de schilderijen van Schwontkowski straks naar Duitsland, terwijl Zorns werk in een Zweeds museum wordt opgehangen.

Ook het Noordbrabants Museum pakt tentoonstellingen in. De honderd voorwerpen uit de tentoonstelling Asjemenou! (in samenwerking met de Volkskrant) worden geretourneerd aan de honderd bruikleengevers. De expositie was slechts zeven van de geplande vijftien weken open. ‘Heel jammer, het is een aantrekkelijke tentoonstelling waar veel publiek op af kwam’, zegt een woordvoerder. ‘De expositie was al uitgesteld. Als we nu verlengen, komt de rest van de programmering in de knel.’

Diezelfde overweging bracht het Rijksmuseum in Amsterdam ertoe de fototentoonstelling over Ed van der Elsken niet langer te laten staan. In de zalen waar Crazy World te zien was – door de lockdowns slechts 31 van de 73 voorziene dagen – moet nu de grote tentoonstelling over slavernij worden opgebouwd. De (uitgestelde) opening staat gepland op 12 februari. Mogelijk gooit de Britse coronavariant roet in het eten; in binnen- en buitenland zijn er grote zorgen over de snelle verspreiding daarvan.

Een virtuele rondleiding door Kunstmuseum Den Haag wordt opgenomen door conservator Frouke van Dijke. Beeld Simon Lenskens
Een virtuele rondleiding door Kunstmuseum Den Haag wordt opgenomen door conservator Frouke van Dijke.Beeld Simon Lenskens

Directeur Taco Dibbits houdt er rekening mee dat de huidige lockdown nogmaals wordt verlengd. ‘De burgemeester van Venetië heeft vorige week al besloten om alle musea daar tot april dicht te houden.’ Hij hoopt vurig dat de slavernijtentoonstelling toch in februari open kan gaan. ‘Die heeft een grote urgentie.’ Hij verwijst onder meer naar de Black Lives Matter-protesten.

De expositie zou op 30 mei eindigen, maar inmiddels is besloten dat dit eind augustus wordt. Door de verlenging verschuiven tal van andere tentoonstellingen, waaronder een die naar Duitsland zou reizen. Dibbits: ‘Het is logistiek een hele operatie. Gelukkig zijn alle musea flexibel. Dat was niet altijd zo, maar iedereen zit nu in hetzelfde schuitje.’

Minstens 150 dagen dicht
Op 12 maart verbood het kabinet bijeenkomsten van meer dan honderd personen vanwege het uitbreken van de corona-epidemie. Dat was voor vrijwel alle musea aanleiding om de deuren te sluiten. Deze eerste lockdown duurde uiteindelijk 79 dagen, tot 1 juni. Van 5 tot en met 18 november (14 dagen) moesten de musea nog een keer dicht van het kabinet. De huidige lockdown begon op 15 december en duurt voorlopig tot en met 9 februari (57 dagen). De musea zullen het in totaal dus minstens 150 dagen zonder publiek moeten stellen.

Meer over