Televisie-oorlog met echte kogels

De ruzie tussen de huidige en voormalige leiders van de Servische Republiek blijft niet beperkt tot woorden en beelden. Om TV Banja Luka en TV Pale wordt echt geschoten....

IN Bosnië is het gevecht om de kijkcijfers soms letterlijk een gevecht. In de Servische Republiek, één van de twee entiteiten waaruit Bosnië sinds de ondertekening van het vredesakkoord bestaat, voeren de tv-stations de strijd niet alleen met programma's, maar ook met tijdbommen, speciale politietroepen en politieke knokploegen.

'Het is een chaos', zegt Radomir Neskovic bijna berustend. Als directeur van TV Banja Luka speelt hij de rol van generaal aan het mediafront. 'Dit is een bananenrepubliek, waarin de politici maffiosi zijn, de generaals zakenlui en de leden van de geheime politie eigenlijk de echte politici. Hier kun je alles doen wat God verboden heeft. Waarom zou de televisie daar een uitzondering op zijn?'

De televisie-oorlog is het directe gevolg van de breuk tussen de leiders van de Servische Republiek. Het gevecht gaat tussen TV Pale van de van oorlogsmisdaden verdachte Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic en diens rechterhand Momcilo Krajisnik, en TV Banja Luka van de hervormingsgezinde president Biljana Plavsic.

De strijd is verbeten, want komend weekend zijn er parlementaire verkiezingen die het einde zouden kunnen betekenen van de toch al afbrokkelende macht van Karadzic. De Bosnisch-Servische leider kent de invloed van de televisie op de Servische bevolking uit eigen ervaring. Wie de televisie beheerst, weet zich bijna zeker van de macht. Hij gebruikte de tv zelf in het begin van de oorlog om haat te zaaien tussen Serviërs, Moslims en Kroaten, later om te zorgen dat vredesvoorstellen van internationale bemiddelaars geen kans kregen, en tenslotte om zeker te zijn dat hij niet zou worden uitgeleverd aan het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag.

Kort na het begin van de oorlog in 1992 werd het dorpshuis van Pale, het ski-oord in de bergen bij Sarajevo waar Karadzic zijn hoofdkwartier had opgezet, omgetoverd tot een tv-studio. De apparatuur was voor een groot deel gestolen van een BBC-ploeg, die had moeten vluchten voor de bombardementen. De programma's werden met een ontstellend amateurisme in elkaar gezet, het nieuws had veel weg van schooltoneel, maar de mix van frontberichten, haatspraak en Servisch chauvinisme was effectief genoeg.

Anchorman Risto Djogo placht aan het eind van elk journaal iets grappigs te vertellen. Zo at hij een keer met smaak een geroosterde lamsbout, wetende dat TV Pale ook in het belegerde en hongerende Sarajevo was te ontvangen; een andere keer spoot hij met een bus insecticide in het rond en zagen de kijkers beelden van gedode Moslims. Toen hij zulke grapjes ook ging maken over de Servische president Milosevic, omdat die Pale probeerde te dwingen een vredesplan te ondertekenen, werd hij op een dag dood in een rivier gevonden.

De televisie was een belangrijke inkomstenbron voor Pale. Buitenlandse journalisten kregen zelden toegang tot het slagveld. De enige die daarvoor toestemming kon geven was Sonja Karadzic, mislukt volkszangeres met een gigantisch postuur en dochter van. TV Pale had het absolute alleenrecht en kon zijn beelden per opbod voor vele duizenden dollars aan de buitenlandse persbureaus verkopen.

De internationale gemeenschap maakte zich bij herhaling boos over TV Pale, die alles deed om uitvoering van het vredesakkoord te hinderen. Toen de NAVO-vredesmacht in een videoclip werd vergeleken met SS-troepen en de woorden van de openbare aanklager van het Joegoslavië-tribunaal werden verdraaid, was de maat vol. NAVO-soldaten bezetten begin oktober vier strategische zendmasten. 'De Servische televisie is nooit een journalistiek medium geweest, maar een manier om propaganda te verspreiden', zei Cathy Morton van het Amerikaanse Comité voor de Bescherming van Journalisten tijdens haar bezoek aan Bosnië. 'Het verspreiden van propaganda en haat moet ophouden, vooral in de elektronische media.'

Wat zo duidelijk was voor de internationale gemeenschap, lag heel wat minder voor de hand voor de Servische bevolking. 'Wij geloofden wat we zagen', zegt Sveta Mihajlovic. 'In zekere zin waren we blind.' Bij hem in de huiskamer staat de tv als een groot oog op het dressoir. Net als de meeste de Serviërs in Bosnië was TV Pale de enige zender waar hij regelmatig naar keek. Het nieuws van de Moslim- en Kroatische tv was per definitie verdacht. De vijand! Buitenlandse zenders zijn in het bergachtige Bosnië niet te ontvangen. Een krant koopt Mihajlovic zelden, want dan zou hij de helft van zijn salaris - tachtig gulden per maand - moeten besteden.

TV Banja Luka is ondergebracht in het presidentiële paleis. In de deftige, maar verwaarloosde kabinetten zijn twee kleine studio's gebouwd, de regie zit in een soort bezemhok. Tijdens de oorlog was de studio in Banja Luka een verlengstuk van TV Pale. Maar toen Plavsic ruzie kreeg met haar voorganger Karadzic en haar eigen tv-directeur benoemde, werden alle contacten verbroken. Na weken van gesteggel plaatste de NAVO de zendmasten zo dat in plaats van TV Pale nu TV Banja Luka in de hele Servische Republiek is te zien.

Eerst vocht TV Pale terug met piratenuitzendingen via kleinere zendmasten. Om TV Pale uit de lucht te drukken zette de NAVO 'Commando Solo' in, een Hercules-transportvliegtuig dat is omgebouwd tot een vliegend tv-station. De Servische kijkers zagen in plaats van het nieuws een boodschap dat de uitzending was gestopt en dat de leiders in Pale alle verantwoordelijkheid droegen. De volgende dag werd een onbewaakte zendmast opgeblazen en een andere gesaboteerd. In een groot deel van de Servische republiek was drie dagen lang alleen ruis op het scherm te zien.

De internationale gemeenschap is dolblij met een alternatief voor de Karadzic-televisie. Het nieuws bestaat nog steeds uit talking heads en de montage blijft slaapverwekkend langzaam, maar de haatspraak is verdwenen. Omdat de cameraploegen van TV Banja Luka zouden worden gearresteerd als ze zich in de buurt van Pale wagen, komt het nieuws over Karadzic en Krajisnik van de internationale persbureaus. Voor het eerst zijn op de Servische televisie de hopeloze toestand van de vluchtelingen, de alomtegenwoordige corruptie en de gevolgen van de economische crisis te zien.

TV Banja Luka krijgt hulp van de Verenigde Staten: anderhalf miljoen gulden voor de vervanging van de ouderwetse apparatuur en, veel belangrijker, alle resterende afleveringen van de soap Kasandra. Deze razend populaire serie werd dagelijks uitgezonden door TV Pale. Plavsic vreesde dat ze de verkiezingen zou verliezen als de serie zou worden afgebroken. Dus vroeg het State Department aan de producer in Miami om 'als bijdrage voor de vrede in Bosnië' zo snel mogelijk alle cassettes naar Banja Luka te sturen.

'Zelfs na alles wat er is gebeurd blijven de Serviërs in hun televisie geloven', denkt directeur Neskovic. 'Ze houden er niet van, ze schelden erop, maar ze geloven erin. De Serviërs in Bosnië hebben geen eigen staat. In plaats daarvan leven we met niet meer dan een miljoen mensen in iets wat een entiteit heet. De mensen zijn onzeker, bang voor de toekomst, ze willen dat iemand hen vertelt wat er gaat gebeuren en wat ze moeten doen.'

Bart Rijs

Meer over