Tegenvallende roman van Houellebecq dient vooral als discussiestuk

Pieter van den Blink

Wat een wrang lot voor dit boek: in verband met de aanslagen heeft Michel Houellebecq Parijs moeten verlaten en is alle publiciteit rondom zijn persoon stopgezet. Als een literair weeskind zonder geestelijke vader zal Soumission, dat wel gewoon verkrijgbaar blijft, zich nu moeten bewijzen. En dat zal moeilijk worden want zoveel stof voor debat als het boek bevat, zo weinig literaire zeggingskracht heeft het.

Het toekomstbeeld van Frankrijk dat Houellebecq schetst - gewelddadige polarisatie in de samenleving, ineenstorting van het politieke en maatschappelijke systeem, een islamitische partij aan de macht in 2022 - kan van waarde zijn als maatschappelijk discussiestuk, maar voor de liefhebber van een goed verhaal is dat schrale troost. Als roman is het een tegenvaller, om niet te zeggen een ontgoocheling.

null Beeld Foto AFP
Beeld Foto AFP

Houellebecqiaans

De opzet van het verhaal, de verkenning van een richting die onze samenleving op zou kunnen gaan, is typisch houellebecqiaans, denk aan de gekloonde mens in het schitterende Mogelijkheid van een eiland. De hoofdpersoon van Soumission, een eenzame, drankzuchtige, misogyne intellectueel is eveneens een vertrouwde stamgast in zijn oeuvre. De wederwaardigheden van deze François zijn topoi uit de eerdere boeken: analyses van het televisie-aanbod (Platform), verkenningen van het winkelcentrum (Elementaire deeltjes), seks met hoeren (passim). Het zou in stijl zijn met Soumission zelf om deze opsomming af te sluiten met een simpel 'etc.', want op die luie afkorting wordt de lezer meermalen getrakteerd. Maar dat is een detail. De werkelijke vraag is waarom de wereld van François (zowel zijn innerlijke als de uiterlijke) de lezer niet grijpt, waarom de hypothese van het boek (Frankrijk onder de sharia) wel tergend is, maar het verhaal niet.

Zeker mag een roman druipen van modderige toekomstvisioenen, karikaturen en schandelijke overdrijvingen. Graag juist! En schrijver, maak alsjeblieft ook misbruik van ieders vertrouwen, speel in op de onderbuik. Het zal de lezer- die immers sterker wordt van al wat hem niet ombrengt, en boeken brengen geen mensen om - alleen maar beter maken. Mits het boek die lezer weet te vast te grijpen en aan te grijpen! De ingrediënten daarvoor zijn aanwezig, maar het gebeurt niet.

Geen bezieling

Dat François een oppervlakkige persoon is, die zijn gevoelens en indrukken laat passeren als de (uitvoerig beschreven) weersveranderingen in de atmosfeer, is het probleem niet. Zoals hij zijn ene vriendinnetje vervangt door het andere dat hem aan komt waaien, zo gaat hij om met zijn opvattingen. Hij heeft 'een beetje zin om te neuken, maar ook een beetje zin om te sterven'. Als het geweld tussen de verschillende bevolkingsgroepen het centrum van Parijs bereikt, geeft hij eventjes blijk van angst dat hij zijn levenshouding van 'Na mij de zondvloed' moet veranderen in: 'Hoe moet het met mij na de zondvloed?' maar ook dat maakt hem ten slotte de pis niet lauw. Eerder maakte Houellebecq onsterfelijke figuren met vrijwel dezelfde elementen.

Het probleem is dat François eigenlijk geen rol speelt in zijn eigen verhaal. De roman mist daardoor elke confrontatie van ideeën. Ook het verhaal van François' toenemende ongemak met zijn atheïsme, in gang gezet door krachtige aansporingen vanuit het nieuwe bewind om zich te bekeren tot de islam, mist die bezieling. Zonder confrontatie is bezieling van ideeën onmogelijk, en de roman is bedoeld om ideeën met elkaar te confronteren. Wat overigens absoluut niet wil zeggen dat er een fatsoensrakker in het boek had gemoeten om de lezer te trakteren op een portie verontwaardiging over bijvoorbeeld de verdrijving van de joodse studenten uit de universiteiten onder het nieuwe bewind. Maar iets had de wolken dichterbij moeten brengen.

Teleurstelling

Is het een ironische vingerwijzing van Houellebecq dat we lezen hoe Joris-Karl Huysmans na Tegen de keer, zijn magnum opus dat hij nooit meer zou kunnen overtreffen, voor zijn volgende boek een 'briljant idee' kreeg: 'om in een boek dat gedoemd was om teleur te stellen, de geschiedenis van een teleurstelling te beschrijven.' Moeten we nu De kaart en het gebied, Houellebecqs vorige, met de Prix Goncourt bekroonde roman zien als Tegen de keer?

Michel Houellebecq is de meest gelezen romanschrijver van Frankrijk dankzij de meesterwerken die hij schreef, niet vanwege de controverses en de cultus rondom zijn persoon. Voor de liefhebber van zijn oeuvre zou het genoeg zijn geweest als hij met Soumission meer van hetzelfde zou hebben gegeven, het zou een verrassing zijn geweest als hij iets heel anders had gegeven, en de teleurstelling is dat hij minder van hetzelfde geeft.

Sterk en overtuigend is Soumission alleen in de beschrijving van de klim naar de macht van de islamisten. De kans dat Islamitische Staat volgende maand carnaval viert, is waarschijnlijk groter dan dat Frankrijk over zeven jaar de sharia invoert, maar toch schort de lezer op dat punt van het boek zijn ongeloof op. Dat gedeelte van Houellebecqs glazen bol geeft helder licht, de rest blijft mat en dof.

De Nederlandse vertaling (Onderworpen) verschijnt in mei.

Meer over