InterviewKantemir Balagov

Talentvol filmmaker Kantemir Balagov over Tesnota: ‘Er komt ook wat geluk bij kijken’

Kantemir Balagov debuteert met zijn film: Tesnota. ‘Als ik in de Kaukasus was gebleven, was ik misschien aan de drugs geraakt.’ Beeld Adriaan van der Ploeg
Kantemir Balagov debuteert met zijn film: Tesnota. ‘Als ik in de Kaukasus was gebleven, was ik misschien aan de drugs geraakt.’Beeld Adriaan van der Ploeg

De filmwereld is een toptalent rijker met de jonge Kabardische regisseur Kantemir Balagov (27). De Russische maestro Sokoerov zij geprezen.

‘Laten zien dat de Noordelijke Kaukasus bestaat.’ Dat, zegt Kantemir Balagov, was het belangrijkste doel van zijn debuut Tesnota. Gewoon eens laten zien hoe het leven is in de streek waar de 27-jarige regisseur opgroeide, als Kabard in de autonome Russische republiek Kabardië-Balkarië. ‘Dat wij óók op de kaart staan. Een boodschap aan de Russen, allereerst: zie ons, wij bestaan. Een tweede boodschap van de film is voor de mensen uit de Kaukasus: wees niet zo conservatief, laat wat ruimte voor individualiteit.’

Internationale persprijs

Tesnota, dat deze week in première gaat, is de afstudeerfilm van Balagov. Hij mocht instromen in het derde jaar van de filmschool van de Russische meesterfilmer Aleksandr Sokoerov (o.a. Mother and Son, Russian Ark), omdat de grote cineast gecharmeerd was van de webserie die Balagov Kabard eerder had gemaakt over de jeugd in de industriestad Naltsjik. En Sokoerovs pupil stoomde door: Tesnota werd geselecteerd voor het Cannes filmfestival en bekroond met de internationale persprijs.

Heel fijn is overigens het niet, in die Noordelijke Kaukasus uit zijn film, die zich eveneens afspeelt in en om Naltsjik. Balagov woont er niet meer; hij verliet zijn geboorteplaats twee jaar geleden. ‘Ik word er depressief. Ook als ik even langs ga om mijn ouders te bezoeken. Het is net alsof ik er geen grond voel onder mijn voeten. Alles is er gericht op het verleden: culturele stagnatie. De maatschappij is er strikt hiërarchisch. Als je onderaan staat, blijf je ook onderaan. Als ik in de Kaukasus was gebleven, was ik misschien aan de drugs geraakt.’

Kantemir Balagov: ‘ Ik studeerde een poosje boekhouden, dat klopt. Maar ik had er genoeg van: dat je dan weer moest betalen om de examens te halen, zoals dat gaat in de Kaukasus.’ Beeld Adriaan van der Ploeg
Kantemir Balagov: ‘ Ik studeerde een poosje boekhouden, dat klopt. Maar ik had er genoeg van: dat je dan weer moest betalen om de examens te halen, zoals dat gaat in de Kaukasus.’Beeld Adriaan van der Ploeg

Af en toe fonkelt er een grijnslach in het vandaag wat droeve, of vermoeide, gezicht van de nieuwe Russische filmbelofte. Die bracht eerder dit jaar een bezoek aan Rotterdam, waar zijn film werd vertoond op het International Film Festival Rotterdam.

Schilderachtig echt

Tesnota volgt Ilana, een jonge en geharde vrouw uit een Joodse familie te Naltsjik. Na de ontvoering van haar broer dreigt ze te worden uitgehuwelijkt binnen de orthodoxe gemeenschap. Maar heimelijk heeft ze een relatie met een botte jongen uit de andere, meer dominante etnische groep in de regio, de overwegend islamitische Kabarden. Balagov filmt met een kleur en kadergebruik dat doet denken aan schilderkunst, maar houdt het drama ook rauw en realistisch. Hoofdrolspeelster en debutante Darya Zhovnar is een ontdekking.

‘Het is geen perfecte film hoor’, relativeert Balagov. ‘Er komt ook wat geluk bij kijken. Wat Sokoerovs eerste reactie was? Te lang. Dus daar heb ik nog wat aan gedaan. Maar verder was hij best tevreden.’

Tesnota (een lastig te vertalen Russische term voor iets dat zowel aangenaam als onaangenaam knelt) vraagt wat kennis van de in de film verbeelde Russische jaren negentig, meent de regisseur. ‘Toen de Sovjet-Unie uiteenviel heeft de overheid zich feitelijk teruggetrokken uit het openbare leven, of eigenlijk uit het leven in het algemeen. Om te overleven moest je het hebben van je etnische groep, of van je familie. Zo werden die etnische groepen een soort minioverheden. Ilana, het hoofdpersonage in mijn film, probeert uit haar groep te breken. Daar kun je een metafoor in zien voor een kleiner land, dat zich losmaakt van Rusland. Waar het om gaat: ze kan niet zónder haar familie, dat is de tragedie.’

Zij maakte het uit

Hij had zelf een min of meer verboden relatie met een Joodse meisje, zeg Balagov over het biografische gehalte van zijn Tesnota. ‘Haar moeder was tegen me, want ik ben een Kabard. Het liep mis. Zij maakte het uit, overigens. Niet ik. Met ontvoeringen heb ik nooit te maken gehad.’

Een vriend vertelde Balagov over de filmschool van Sokoerov. ‘De Kantemir voor en na de lessen van Sokoerov zijn twee verschillende personen. Ik las geen boeken, luisterde geen symfonieën, zag geen films - althans niet dat soort films. Ik studeerde een poosje boekhouden, dat klopt. Maar ik had er genoeg van: dat je dan weer moest betalen om de examens te halen, zoals dat gaat in de Kaukasus. Fotograferen vond ik wel leuk, filmpjes maken op straat. Ik heb een jaar van mijn leven besteed aan die YouTubeserie over de jongeren in mijn stad.’

Kantemir Balagov: ‘Het was onze eerste kennismaking met de dood, we waren nieuwsgierig.’ Beeld Adriaan van der Ploeg
Kantemir Balagov: ‘Het was onze eerste kennismaking met de dood, we waren nieuwsgierig.’Beeld Adriaan van der Ploeg

In Cannes kreeg Balagov ook kritiek: het Amerikaanse filmblad Variety noemde het ‘ethisch onverdedigbaar’ dat de regisseur in Tesnota zonder te waarschuwen bestaand, gruwelijk beeld toont: in de film kijken enkele jonge Kabarden naar video’s van de slachting bij Dagestan, toen Tsjetsjeense strijders in 1999 Russische militairen onthoofden. ‘In Russische bioscopen werd er wel gewaarschuwd, voorafgaand aan de film. Geen idee waarom dat in Cannes anders was. Maar het fragment hoort in de film. Net als de jongeren in de film keek ik vroeger weleens dat soort filmpjes. Gewoon, met wat vrienden. Het was onze eerste kennismaking met de dood, we waren nieuwsgierig.’

Aanvankelijk had Balogov een mannelijk hoofdpersonage in gedachten. ‘Maar dat maakte het verhaal voorspelbaar. Een man in de Kaukasus heeft zo z’n morele kaders, die gaat hij niet te buiten. Dat is de opvoeding, de cultuur. Vrouwen zijn daar anders in. Die stappen makkelijker over grenzen, omdat ze niet enkel door de ratio, maar ook door gevoel worden gedreven.’ Thuis in de Noordelijke Kaukasus verdeelde Tesnota het publiek. ‘Grofweg waren er twee reacties. Dit is niet wie we zijn, in de Kaukasus - de film klopt niet. Of: dit is wél wie we zijn, en we mogen ons daar niet van afkeren.’

Sokoerovs lessen

Het was maar voor korte duur: een aantal jaar doceerde de nu 67-jarige Russische regisseur Aleksandr Sokoerov (o.a. Mother and Son, Russian Ark) filmles aan de staatsuniversiteit van Kabardië-Balkarië. Films van zijn studenten werden vervolgens vertoond op verschillende internationale festivals. Kantemir Balagov is de bekendste leerling: zijn in Cannes bekroonde debuutfilm Tesnota draait vanaf deze week in de Nederlandse bioscopen. Of de filmklas van Sokoerov ooit weer wordt opgestart, is onbekend.

Meer over