Superkinderboek, maar niet voor kinderen

Op een zondagavond in september komt achteroom Pep op zijn motor naar de stad om een meisje te lenen. En wie anders kan dat zijn dan lastpost Frieda, met haar grote mond?...

Zo harteloos begint Diep in het bos van Nergena van Margriet Heymans. Gelukkig is Frieda, net als alle Heymans-meisjes, niet zo gemakkelijk van haar stuk te brengen. En dat is maar goed ook, want haar achternicht Jet treitert en liegt en zorgt dat zij straf krijgt voor haar streken.

Bitter kinderleed, dat alleen maar méér pijn doet omdat Frieda erover vertelt alsof het haar niet zo veel kan schelen. Kostelijke brieven vol galgenhumor zendt ze aan haar zuster Adalie, die even onverstoorbaar terugschrijft hoe het leven in de stad verder gaat. Vader raakt zijn werk kwijt en Adalie haar bril, er is bijna niets te eten, moeder krijgt iets aan haar voet en hun pasgeboren broertje gaat dood.

Waarom toch al deze schouderophalend vertelde ellende? Speelt dit verhaal soms in de Tweede Wereldoorlog en mocht Frieda naar het platteland omdat daar wél te eten is? Gezien Heymans’ jeugd – ze is geboren in 1932 en groeide op in een groot gezin in Den Bosch – zou het kunnen. Maar Heymans geeft geen uitsluitsel. Kennelijk wil ze laten zien hoe moedig kinderen omgaan met een ellendige situatie die ze nog niet kunnen of mogen doorgronden.

Beklemmende suggestiviteit en zwarte grappen zijn al jaren Heymans’ handelsmerk en ze maakt er ook dit keer grote indruk mee. Nergens is het leed loodzwaar. Integendeel, de nurkse overdrijvingen prikkelen eerder tot schaterlachen. Totdat tot de lezer doordringt hoe de vork werkelijk in de steel zit.

Diep in het bos van Nergena is van dezelfde griezelige perfectie als haar bekroonde én bekritiseerde boeken Lieveling, boterbloem (1989, Zilveren Griffel en Woutertje Pieterse Prijs), het samen met haar zus Annemie gemaakte De prinses van de moestuin (1991, Zilveren Griffel, Woutertje Pieterse Prijs en Nienke van Hichtumprijs) en De wezen van Woesteland (1997, Gouden Penseel).

In al deze boeken zijn de illustraties essentieel. Ze vullen de tekst op zo’n manier aan dat het verhaal niet meer zonder plaatjes te begrijpen is en de plaatjes niet zonder het verhaal. Zó en niet anders horen tekst en beeld samen te werken. Het kan dus haast niet anders of Diep in het bos is superkinderliteratuur.

Maar dat is het gek genoeg niet. En het is ongeveer net zo moeilijk uit te leggen waarom, als het verleidelijk is om toch maar gewoon halsoverkop verliefd te worden op dit prachtboek. Wat is er dan toch mee mis?

Eén ding: Heymans fixatie op de werking van kinderfantasie. Ze onderzoekt het verzinnen zelf. Het kinderboek is voor haar een vorm om te vertolken hóe een kind de beperkingen van het kind-zijn beleeft en op zijn gebrekkige en tegelijk superieure manier ellende verwerkt. Interessant voor volwassenen, maar onmogelijk vol te houden dat dit even boeiend is voor kinderen.

Er is heus niets tegen dit soort subtiele psychologische lagen kinderboeken. Integendeel! Maar voor wie de bewust verborgen essentie over het hoofd ziet, blijft niet meer dan wat los zand over. En dat is precies wat de boeken van Heymans anders maakt dan klassieke kinderliteratuur voor alle leeftijden als Alice in Wonderland, waarin ook als je niet veel van het spel op de grens van fictie en werkelijkheid begrijpt van alles te beleven is.

Dat kinderboekendeskundigen desondanks massaal vallen voor haar werk kan alleen maar verklaard worden uit het feit dat ze zélf allemaal smullen van de overweldigende manier waarop Heymans hen terugbrengt naar hun eigen jeugdervaringen.

Maar een boek óver kinderen is nu eenmaal niet hetzelfde als een boek vóór kinderen. Hoogste tijd om te erkennen dat het kinderboek als pastiche, in de meest positieve betekenis van het woord, in de bibliotheken en boekhandels van Nederland op de verkeerde planken staan te verstoffen. Ze vormen onmiskenbaar een uniek Nederlands literair produkt; maar voor een ander publiek.

En als er voor dit intrigerende en buitenissige genre buiten dit aparte groepje volwassen specialisten toch belangstelling is, dan moeten deze boeken dat maar op eigen kracht bewijzen. Hopelijk ziet de Griffeljury, die de komende zomer onmogelijk stilzwijgend om dit boek heen zal kunnen, dat nu ook eens in.

Margriet Heymans: Diep in het bos van Nergena. Querido; 60 pagina's; ¿ 13,50. ISBN 90 4510 254 4.

Meer over