InterviewAshar Medina en Gonzalo Fernandez

Stripboek De neukpiet is de ‘eerste stap naar een nieuw perspectief’ op Zwarte Piet

Ashar Medina (links) en Gonzalo Fernandez, makers van het stripboek 'De neukpiet, of: hoe ik mijn ware zelf vond en per ongeluk een rassenoorlog ontketende’. Beeld Ernst Coppejans
Ashar Medina (links) en Gonzalo Fernandez, makers van het stripboek 'De neukpiet, of: hoe ik mijn ware zelf vond en per ongeluk een rassenoorlog ontketende’.Beeld Ernst Coppejans

Het debat over Zwarte Piet wordt op het scherp van de snede gevoerd. Dus hoe kan het dan dat daar zo weinig kunst over wordt gemaakt? Maar nu is er het satirische stripboek De neukpiet.

Madness.’ Scenarioschrijver Ashar Medina (35) en regisseur Gonzalo Fernandez (40) weten het Nederlandse debat over Zwarte Piet niet beter te omschrijven. Elke keer wanneer de filmmakers denken dat de discussie een nieuw dieptepunt heeft bereikt, worden ze weer verrast. Medina: ‘Twee weken geleden stond er een groepje volwassen mannen verkleed als Zwarte Piet voor de deur van rapper Akwasi. Zijn vrouw en kinderen waren thuis, dat is intimiderend. Als ik dat hoor, denk ik: we zijn aan het doordraaien.’

Aanvankelijk vonden confrontaties tussen voor- en tegenstanders vooral plaats tijdens sinterklaasintochten. Hoe langer het debat aanhield, des te vaker de discussie ook werd gevoerd achter de voordeur. Fernandez: ‘Op een gegeven moment kon je op een kringverjaardag beter praten over seks of geloof dan over Zwarte Piet.’

Tegelijkertijd dwingt het debat ook Nederlanders van kleur tot reflectie. Zo vertelt Medina, kind van een Kaapverdische vader en een Surinaamse moeder, dat hij als kleuter dol was op het sinterklaasfeest. ‘Op school werden de leerlingen geschminkt tot Piet. Het was het enige moment in het jaar dat ik op mijn klasgenootjes leek.’

Tot ongenoegen van zijn vader kreeg Zwarte Piet een heldenstatus. Pas toen Medina 8 was, begon bij hem het besef in te dalen dat ‘er iets niet klopte’.

Een dankbaar onderwerp voor kunstenaars, zou je denken. Maar Medina en Fernandez zagen dat er over dit omstreden onderdeel van de sinterklaastraditie nog geen enkele film was gemaakt. De twee vrienden besloten daarom in het najaar van 2018 zelf een poging te wagen.

Ze kennen elkaar sinds 2011, toen ze beiden op relatief late leeftijd instroomden op de Filmacademie. Na de opleiding wordt Medina scenarist voor Mocro maffia en produceert Gonzalo verschillende korte films, waaronder Colosseum. In 2018 slaan ze voor het eerst de handen ineen, voor de productie van de komedie Tom Adelaar. De televisiefilm over de identiteitscrisis van een Surinaams-Nederlandse jongen levert twee nominaties voor een Gouden Kalf op – succes dat smaakt naar meer.

Uit hun pen vloeit vervolgens het coming-of-ageverhaal van Anthony Moreno, een jonge, zwarte stand-upcomedian. Als hij tijdens Ketikoti, de jaarlijkse viering van de afschaffing van de slavernij, op het podium staat, introduceert hij het personage Neukpiet. Daarmee provoceert de komiek het zwarte publiek. ‘Neukpiet is die geile, gekke nigger. Laat al die moeders hun bil beginnen te pieren, want Neukpiet komt ze halen.’

De aanwezigen reageren geschokt, maar online gaat de cabaretier viraal. Vooral pro-Zwarte Piet-activisten vereren het personage. Anthony hoopt dat zijn uitgesproken act het grote publiek ervan kan overtuigen dat Zwarte Piet een racistische karikatuur is. Maar hoewel hij volle zalen trekt, komt de boodschap bij zijn witte publiek niet over. En ondertussen raakt de jongeman overweldigd door het geld, de roem en de vrouwen die zich aan zijn voeten werpen.

Het is de ontmoeting met collega-comedian Dave Chappelle, aan het eind van het verhaal, die Anthony weer tot bezinning brengt. Chappelle maant de jonge grappenmaker dicht bij zichzelf te blijven. ‘If you’re just dancing for them like a fucking monkey, get the hell out of there.’ De cabaretier besluit dat het tijd wordt om afscheid te nemen van het personage. Hij plant nog één laatste show, waarmee hij eigenhandig een einde probeert te maken aan die vermaledijde Zwarte Piet.

null Beeld

Om de vertaling van hun satire naar het witte doek te kunnen financieren – de productiekosten van de bioscoopfilm bedragen grofweg 1,2 miljoen euro – dienen Medina en Fernandez hun voorstel in bij De Oversteek. Dit samenwerkingsproject van onder meer het Filmfonds en de NPO biedt jonge makers de kans om eigentijdse verhalen om te zetten naar een film.

Tot teleurstelling van de makers wordt in mei 2020 duidelijk dat hun project niet is verkozen. Over kwaliteit en smaak valt volgens Medina best te twisten, ‘maar we hoorden na afloop dat de selectiecommissie zich afvroeg of de Zwarte Pietendiscussie in 2022, als de film zou uitkomen, nog wel actueel zou zijn’. (De commissie wil dit bij navraag niet bevestigen.)

Een vreemde gedachte, vindt de scenarist, want volgens hem is het omstreden personage dan nog lang niet verdwenen. ‘En mocht dat wel zo zijn, dan wordt het cultureel erfgoed. Een relikwie in musea, die geduid moet worden – net als de Gouden Koets.’

Medina benadrukt het belang van diversiteit in selectiecommissies. ‘Als er bij de gesprekken iemand van kleur bij ons aan tafel had gezeten, dan had die wellicht dat geluid laten horen.’

Fernandez: ‘Het heeft ook iets paternalistisch. Ik krijg het gevoel dat ze zeggen: ‘We gaan in Nederland nu toch al naar roetveegpieten, dus jullie hoeven deze film over Zwarte Piet niet meer te maken.’ Mag ik als kunstenaar zelf bepalen wanneer een discussie voorbij is? De worsteling van een zwarte jongen met de traditie van Zwarte Piet, die blijft relevant.’

Per afgelopen 1 september heeft het Filmfonds drie medewerkers van kleur aangenomen, die nieuwe plannen beoordelen en begeleiden op weg naar het productieproces.

Terwijl Medina en Fernandez nog zoeken naar budget om hun film te produceren, dienen in de zomer de Black Lives Matter-protesten zich aan. Daarmee komt het maatschappelijk debat over racisme en Zwarte Piet vroeg in het jaar op gang. De twee realiseren zich dat hun verhaal hetzelfde jaar nog verteld moet worden.

Witte stem

Ashar Medina en Gonzalo Fernandez sloegen voor het eerst de handen ineen bij de productie van de televisiefilm Tom Adelaar (2018). De film gaat over de Surinaams-Nederlandse Sharif N’Kongo DeMiranda, die vanuit een callcenter cryptovaluta verkoopt. Zodra Sharif zichzelf een ‘witte stem’ aanmeet en zich Tom Adelaar noemt, gaat het de verkoper voor de wind. Het plot is gebaseerd op Medina’s eigen werkervaring: jarenlang beantwoordde hij in een callcenter de telefoon met ‘Tom Griffioen’.

Ze wenden zich tot uitgeverij Das Mag en stellen voor het script als stripboek op de markt te brengen. De uitgeverij trekt zes illustratoren aan, onder wie Brian Elstak en Hedy Tjin, zodat het boek nog voor het eind van het jaar kan worden gedrukt.

Het eindproduct, met de niet mis te verstane titel De neukpiet, of: hoe ik mijn ware zelf vond en per ongeluk een rassenoorlog ontketende, ligt sinds deze week in de winkel. Het is volgens de uitgever een ‘fantastisch maar vreemd’ stripboek geworden. De makers strooien met grappen over seks en dildo’s. Ook kent het verhaal talloze absurde plotwendingen, zoals de hallucinatie waarin de hoofdpersoon belandt als hij in Suriname is. Tijdens een spirituele wassing van zijn ziel maakt de jonge komiek een tijdreis door het leven van zijn overleden vader.

Volgens Medina ontkom je bij een verhaal over Zwarte Piet niet aan absurditeit. ‘Het debat staat bol van krankzinnigheid. Er zijn nog steeds mensen die niet inzien dat Zwarte Piet racistisch is, die zeggen: ‘Als het je niet bevalt, dan donder je maar op.’ Terwijl de traditie in het buitenland niet valt uit te leggen.’

In het stripboek grijpen de makers daarom naar absurde humor en de satirische overdrijving. ‘We hopen dat De neukpiet dusdanig prikkelt dat de lezer denkt: wat gebeurt hier allemaal? Dat is de kracht van kunst: een eerste stap naar een nieuw perspectief.’

Ondanks die overdrijving konden de makers niet voorkomen dat hun fictie werd ingehaald door de realiteit. Zo is een van de sleutelscènes in de strip het moment waarop een groep pro-Zwarte Piet-activisten een stoomboot opkoopt. Vanuit territoriale wateren zenden ze als protest een alternatief sinterklaasjournaal met Zwarte Pieten uit.

‘Die scène schreven we twee jaar geleden’, zegt Fernandez. ‘Een maand geleden organiseerde Ongehoord Nederland, dat een publieke omroep wil worden, een échte alternatieve sinterklaasintocht. Ze hadden een boot, met daarop de donkerste Pieten die je je kunt voorstellen. PVV-voorman Geert Wilders was te gast in de uitzending. Duidelijker krijg je het niet: dit gaat helemaal niet meer over een kinderfeest.’

In het stripboek grijpen de activisten uiteindelijk naar geweld en gijzelen ze het Sinterklaasjournaal. De makers hopen dat het in de echte wereld niet zover zal komen, maar daar durven ze hun hand niet voor in het vuur te steken. Medina: ‘Afgelopen weekend werd in Eindhoven een demonstratie van Kick Out Zwarte Piet afgelast. De deelnemers waren bang dat de politie hen niet kon beschermen tegen de intimidatie van pro-Zwarte Piet-demonstranten. Als de overheid niet duidelijker stelling neemt, biedt dat activisten ruimte voor intimidatie en geweld.’

De filmmakers blijven hopen dat hun strip uiteindelijk alsnog zal leiden tot een speelfilm. En zo niet, dan hebben de twee nog genoeg andere verhalen klaarliggen. Zoals hun script over een ondergedoken naziwetenschapper in Chili, die zichzelf verandert in een pinguïn.

Ashar Medina en Gonzalo Fernandez: De neukpiet, of: hoe ik mijn ware zelf vond en per ongeluk een rassenoorlog ontketende. Das Mag; 136 pagina’s; € 24,99.

Chad in Amsterdam

Chad Bilyeu (44) is geboren in Cleveland, maar woont al elf jaar in Amsterdam. En hij is zwart. Moet dat erbij worden verteld? Normaal gesproken niet, maar nu wel, omdat hij de bedenker en scenarist is van het tijdschrift Chad in Amsterdam, waaraan tekenaars uit binnen- en buitenland meewerken. Het nu verschenen vijfde nummer is gewijd aan de Zwarte Pietendiscussie vanuit Bilyeus perspectief als zwarte Amerikaan. Hij kan onze ‘Black Pete’ alleen maar zien als een schaamteloos voorbeeld van blackface. Dat is het zwart schminken van een witte persoon, zoals in de 19de eeuw gebeurde bij de minstrel shows; daarbij maakten witte mannen hun gezicht op met gebrande kurk en zongen liedjes over het slavenbestaan.

Vandaag de dag is blackface in de VS volstrekt taboe. Dus was Bilyeu met stomheid geslagen toen hij, pas in Nederland, op een sinterklaasoptocht stuitte. Plotseling stond hij naast een Zwarte Piet, compleet met oorringen en roodgeverfde lippen. ‘What the fuck? Blackface in de 21ste eeuw?!’, dacht de perplexe Chad. Hij besloot hieraan het vijfde nummer van zijn tijdschrift te wijden en liet het sinterklaasverhaal tekenen door Dany Modesto Rodriguez. Die brengt in beeld hoe Chad, nadat hij van de schrik is bekomen, op zoek gaat naar de geschiedenis van Zwarte Piet. Hij ontdekt dat Nederlanders deze karikatuur van zijn ras bagatelliseren als onderdeel van hun tradities en concludeert: ‘In het jaar 2020 is Nederland het enige land op deze planeet dat blackface actief benoemt als deel van de eigen cultuur.’

Met zijn specifieke aanpak – één scenarist die meerdere tekenaars tegelijk aanstuurt – stapt Chad Bilyeu in de voetsporen van zijn landgenoot Harvey Pekar, die de teksten schreef voor American Splendor, met Robert Crumb als beroemdste tekenaar. Als het Bilyeu lukt de kwaliteit van dit vijfde nummer te handhaven, heeft de stripwereld er de komende jaren een interessante titel bij. (Joost Pollmann)

Chad in Amsterdam #5; Bistro Books.
Onder meer te koop bij het American Book Center en het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Meer over