beeldende kunst

Strijdbare kunst uit Argentinië en Turkije: heiligenbeeldjes wokken en gehakt maken van machismo ★★★★☆

In het Van Abbemuseum wordt werk van León Ferrari geëxposeerd naast dat van Gülsün Karamustafa. De kunstenaars hebben hun maatschappijkritische houding en strijdbaarheid gemeen, al uit dat zich heel verschillend.

Rutger Pontzen
Werk van León Ferrari in het Van Abbemuseum. Beeld Peter Cox
Werk van León Ferrari in het Van Abbemuseum.Beeld Peter Cox

Geen goede kunst zonder een goede rel. Nou, die kreeg León Ferrari een jaar geleden (postuum, en niet voor het eerst, zie de inzet onder dit artikel). Het kon ook niet uitblijven in het ultrakatholieke Spanje, waar het Madrileense museum Reina Sofía zijn gekruisigde Christus aan het plafond ophing, vastgespijkerd tegen een Amerikaanse bommenwerper.

De uitleg van de Argentijnse kunstenaar destijds, over de moderne kruisiging die hij in 1965 maakte: dat hij hiermee wilde ageren tegen de Verenigde Staten en hun oorlog in Vietnam. De uitleg van een groep katholiek geïnspireerde Spaanse advocaten: dit is een ‘belediging van Jezus’ en het ‘belachelijk maken van het evangelie’. Als het aan hen lag moest de museumdirecteur Manuel Borja-Villel zijn ontslag nemen en werd de tentoonstelling gesloten.

Nu hangt hetzelfde beeld in het Van Abbemuseum, tegenover een nucleaire paddestoelwolk van felrode kunststof, en je denkt: vanwaar al die Spaanse drukte? Had deze Ferrari niet gewoon gelijk toen hij dit werk maakte? Om met een gestrekt been het dubbelhartige karakter van Amerika bloot te leggen, als mondiale agressor én vermeende behartiger van christelijke waarden?

La civilización occidental y cristiana (‘De westerse en christelijke beschaving’), zoals het werk heet, is typerend voor het oeuvre van Ferrari (1920-2013), blijkt uit de groots opgezette dubbeltentoonstelling Parallel Lives, Parallel Aesthetics, die nu in Eindhoven is samengesteld over hem en zijn Turkse collega-kunstenaar Gülsün Karamustafa (1946). Beide kunstenaars hebben een strijdbaar imago en maakten de afgelopen decennia dito werk, hoe verschillend ook.

De omstandigheden voor hun strijdbaarheid waren er ook naar, de afgelopen zeventig jaar. Denk aan de aaneenrijging van geslaagde dan wel verijdelde coups die zowel Argentinië als Turkije tekenden. Denk aan het oppakken en martelen van critici en demonstranten. (In het Argentinië onder generaal Jorge Videla verdwenen zo’n 30 duizend tegenstanders van het regime, onder wie Ferrari’s zoon. Velen werden gedrogeerd uit een vliegtuig in zee gegooid.) Denk aan de vergelijkbare protesten van Turkse ‘zaterdagmoeders’ en Argentijnse ‘dwaze moeders’.

Net als deze moeders hebben Ferrari en Karamustafa zich aldoor verzet. Met luide kritiek, zoals de Argentijn Ferrari; met moedig optimisme, zoals de Turkse Karamustafa. Want dat is het verschil tussen de twee kunstenaarstypen en karakters, blijkt in het Van Abbe.

Zo wenst Ferrari het katholieke geloof en de katholieke kerk, met alle pedante opsmuk en rituelen, het liefst tot op de grond af te breken. Wat hij in een kardinaalrood zaaltje – titel: De hel – ook daadwerkelijk doet, door heiligenbeeldjes in een wok te bakken, op een grillplaat te roosteren of te mangelen in een fruitmixer. En dat terwijl hij en passant parallellen trekt tussen de Spaanse verovering van Zuid-Amerika in 1492, het pontificaat van paus Johannes Paulus II en de regimes van Videla en A. Hitler, zo’n vijf eeuwen later.

Hoeveel milder en daadkrachtiger is Gülsün Karamustafa. Hoewel haar vader, die radiomaker was, om politieke redenen werd ontslagen en gevangengezet, net als later zijzelf en haar man, wil de Turkse de moed niet opgeven. Afgaande op haar foto’s en films van banjerende inwoners, ijsschotsen op de Bosporus en accordeon spelende kinderen, koestert Karamustafa warme herinneringen aan het vroegere, vrijere en kosmopolitischere Istanbul. Met als onderliggende boodschap dat wat destijds kon, in de toekomst niet is uitgesloten.

Stilistisch mag het overige werk van wandkleden, plastic meisjesmaskers, panterjurken en glanzend bedrukt porselein er aantrekkelijk en zelfs aaibaar uitzien, de gebruikte beeltenissen van zelfbewuste, vrouwelijke rolmodellen bieden ook een pragmatische uitweg voor de blijvende onderdrukking van Turkse vrouwen. Niet voor niets luidt haar motto ‘Goede vrouwen, sterke vrouwen’, waarbij ze ondertussen, met een film over ‘huilie huilie-mannen’ die zijn verlaten door hun vrouw, gehakt maakt van het overdreven machogehalte van de Turkse maatschappij. Een rel, zoals bij Ferrari vorig jaar, zullen haar foto’s, films en portretten niet veroorzaken, een overdenking van hoe Turkije democratischer en menselijker kan worden wél.

Pijlen op de paus

Hoewel in de fotocollages van León Ferrari met grote regelmaat paus Johannes Paulus II (de Pool Karol Józef Wojtyla) voorkomt (in gezelschap van Adolf Hitler en de Argentijnse dictator Jorge Videla), heeft de kunstenaar zijn kritiek vooral gericht op de huidige paus Franciscus.

Die is net als Ferrari Argentijns. Als aartsbisschop Jorge Mario Bergoglio leidde hij de Argentijnse kerk van 1998 tot 2013. Mede door zijn toedoen verordende een rechter in 2004 om een solotentoonstelling van Ferrari in Buenos Aires te sluiten. Bergoglio vond het werk van Ferrari ‘blasfemisch’ en liet dat in elke kerk in de Argentijnse hoofdstad van de kansel klinken. De uitspraak werd overruled door het gemeentebestuur en de expositie werd kort daarop heropend. In een publicatie zou Ferrari daarna de kerkleider danken voor de gratis reclame die hij door het verbod had gekregen. De tentoonstelling werd uiteindelijk door 70 duizend belangstellenden bezocht.

Parallel Lives, Parallel Aesthetics – León Ferrari en Gülsün Karamustafa

Beeldende kunst

★★★★☆

T/m 13 maart 2022, Van Abbemuseum, Eindhoven.

Meer over