Stedelijk exposeert onbekend werk Malevitsj

Het Stedelijk Museum in Amsterdam richt een expositie in van 79 nog nooit getoonde tekeningen van de Russische avantgarde-kunstenaar Malevitsj....

Van onze verslaggeefster

Hella Rottenberg

AMSTERDAM

Op 13 november, wanneer de tentoonstelling opengaat, wordt voor het eerst een deel ervan aan de openbaarheid prijsgegeven. Conservator Imanse roemt de kwaliteit van de tekeningen en de staat waarin zij verkeren. Voor de kennis over Malevitsj (1878-1935) acht hij de tekeningen zeer waardevol.

Vlak voor zijn komst naar Nederland, begin oktober, legde de Russische premier Tsjernomyrdin een verband tussen de terugkeer van de Chardzjijev-verzameling naar Rusland en de teruggave van de Nederlandse Koenigs-collectie. Eenmaal in Nederland heeft de Russische premier de collectie ook ter sprake gebracht. Het Stedelijk Museum en het ministerie van OCW verwachten echter geen problemen rond de tentoonstelling.

Zij stellen zich op het standpunt dat het om een particuliere verzameling gaat, waarover niemand behalve de beheerder zeggenschap heeft. Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn de Koenigs- en de Chardzjijev-collectie onvergelijkbaar. In het eerste geval is de overheid rechthebbende, in het laatste een particulier.

'Bij het overbrengen uit Rusland zijn geen Nederlandse wetten overtreden. Als er mensen in Rusland zijn die menen dat zij rechten hebben, moeten ze naar de gewone rechter stappen. Die stap is nooit gezet', aldus een woordvoerder van het departement.

Chardzjijev overleed vorig jaar juni op 93-jarige leeftijd in Amsterdam. Vlak voor zijn dood gaf hij zijn kostbare collectie van (in de Sovjet-Unie verboden) avantgardistische kunst en literatuur in handen van een stichting die zijn naam draagt. Over de nalatenschap ontfermde zich de Amsterdamse jurist mr. C. Privé, die, naar nu blijkt, al een jaar met de Russische minister van Cultuur onderhandelt over een oplossing van de kwestie.

De collectie is bij het vertrek van Chardzjijev uit Rusland, in 1993, namelijk verspreid geraakt. Bij de uitvoer van zijn verzameling overtrad hij de Russische wet op kunstschatten. Het grootste deel van zijn archief, waaronder brieven van Malevitsj, de dichters Achmatova en Chlebnikov, werd door de Russische douane onderschept. Dit deel van de verzameling bevindt zich sindsdien in het Staatsarchief voor de Kunst en Literatuur.

Mr. Privé heeft namens de Stichting Chardzjijev voorgesteld om de collectie in Rusland weer bij elkaar te brengen. Maar dan moeten er garanties komen dat de kunstwerken en het literaire archief toegankelijk zullen zijn voor wetenschappelijk onderzoek, ook door westerse geleerden.

Chardzjijev heeft instructies nagelaten, zegt Privé, die erop neerkomen dat het materiaal vrijelijk beschikbaar moet zijn voor onderzoek. 'Hij heeft de zaak niet voor niets meegenomen uit Rusland. Ik heb rekening te houden met zijn wil en de verwachtingen. Maar onze houding is niet zo, dat we het materiaal hier hebben en houden.'

De gesprekken met het Russische ministerie stagneren sinds augustus. De Stichting Chardzjijev heeft besloten niet te wachten tot er schot in de onderhandelingen zit, maar alvast te beginnen met het openbaar maken van de kunstwerken.

Het Stedelijk Museum werd in juli benaderd door de Stichting Chardzjijev. In augustus kregen conservators de Malevitsj-tekeningen te zien. Ze maakten een selectie van de mooiste exemplaren. Het werk omvat de periode vanaf het begin van de eeuw tot in de jaren dertig. De meeste zijn met potlood gemaakt, een aantal met inkt, enkele met een combinatie van beide. Er zitten ook gouaches in kleur tussen.

De datering van het werk is niet altijd eenvoudig. Conservator Imanse: 'Een aantal is verwant met de Malevitsj-collectie in het Stedelijk. Andere zijn grofweg te plaatsen. We hebben het zo goed mogelijk gedaan. Maar het echte onderzoek moet nog beginnen.'

Vooral een losbladig schetsboek is interessant, meent Imanse, omdat het aangeeft welke plannen Malevitsj had. Sommige schetsen verwijzen naar schilderijen die bekend zijn, maar andere zijn nooit gemaakt of zijn onbekend. Het Stedelijk weet veel van Malevitsj, omdat het sedert 1958 in het bezit is van tientallen van zijn schilderijen, tekeningen en 'theoretische kaarten'.

In de catalogus bij de tentoonstelling zijn zowel de voor-, als de achterkanten van de 79 geëxposeerde tekeningen afgebeeld. De tentoonstelling zal twee maanden duren. Na afloop gaan de tekeningen weer terug naar de Stichting Chardzjijev, die ze te zamen met de rest van de collectie, ergens in een kluis opgeborgen houdt.

Meer over