Standbeeld voor 'ús ferlosser'

Hinke de Groot-Van den Berg: 'Elke dag kijk ik Domela aan. Hij inspireert nog altijd mijn doen en laten. Dat is gek, maar het is zo....

Metsje van den Berg-Vonk: 'Maar dat doen we niet!'

Het dialoogje tussen een 78-jarige dochter en haar bijna honderd jaar oude moeder geeft fraai weer wat Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) voor veel arbeiders heeft betekend. Vooral in het straatarme veengebied van zuidoost-Friesland, waar hij bekend stond als ús ferlosser.

Trijntje Hooft-Giezen (1901) verwoordt het misschien nog wel het mooist in de documentaire De Geast Fan Domela. 'Wij zweren bij Domela', zegt ze namens haar zeven broers, allen anti-militarist, en vier zusters. 'Hij was een afgod in ons huis.'

Ze zegt het met een adorerende glimlach op het gerimpelde gelaat. Geen wapens, geen drank. Stemmen deden ze bij haar thuis ook niet, want 'daar zit geld aan'. 'En dat moeten wij niet, geen denken aan.'

Domela hangt als een Messias tussen moeder en dochter Van den Berg in. Al meer dan zeventig jaar. Op het mooiste plekje in de kamer. Vader kende de strijder en pionier goed en verkocht reproducties van zijn portret.

Domela was de apostel van de arbeiders en zuidoost-Friesland was zijn missiegebied. Toen het veen in betekenis afnam hadden de arbeiders er oor voor zijn socialistische propaganda, legt historicus Homme Wedman van de Rijksuniversiteit Groningen uit. Pake Wedman liep uren van Akkrum naar Nij Beets om de Mozes van het proletariaat te horen spreken.

Dat deed hij, zo blijkt uit de overlevering, als geen ander. Want 'mensen moeten leren om zelf hun geschiedenis te maken'. Wedman: 'Volgens Domela moesten mensen hun eigen verlossers zijn. Daarom moesten ze leren denken, doen en handelen. Lees en vergader, hield hij ze voor.'

Op 1 mei verhuist het Domela Nieuwenhuismuseum van Amsterdam naar Heerenveen, de hoofdplaats van het vroegere kiesdistrict Schoterland dat Domela Nieuwenhuis in 1888 naar de Tweede Kamer afvaardigde. Het is een soort thuiskomst, die Omrop Fryslân met deze documentaire viert.

Nergens was de verering voor misschien wel de laatste grote volksheld zo groot geweest als in Friesland. Het is vooral de mythe rond Domela Nieuwenhuis die centraal staat in de documentaire. De mythe die ertoe leidde dat in café De Brêge in Nij Beets het portret van Domela moet blijven hangen. Want zo staat het beschreven in de koopakte. In de zomer komen er nog steeds pelgrims op af, zegt de uitbaatster.

De documentaire eindigt verrassend, als een verkapt pleidooi voor een nieuw beeld van Domela. Want het monument aan het Nassauplein in Amsterdam ('Recht voor Allen'), daar druipt de zware symboliek van het socialistisch realisme als het ware van af. De rechterarm omhoog, bijna bestraffend neerziend op het volk.

Het beeld als antithese van de werkelijkheid. 'Dat was Domela niet', verzucht Wedman. Misschien iets voor de gemeente Heerenveen, een meer met de echte Domela overeenstemmend beeld?

Meer over