boekrecensie

Speelse roman van Alejandro Zambra over dichtersdromen in Chili ★★★☆☆

Maarten Steenmeijer
null Beeld x
Beeld x

‘Schrijven is als het zorgen voor een bonsai’, schreef Alejandro Zambra ergens in zijn debuutroman Bonsai (2006), het verhaal van een korte liefdesgeschiedenis. Met deze uitspraak gaf de Chileense schrijver zijn visitekaartje af. Bonsai verscheen in de tijd dat Zambra’s landgenoot Roberto Bolaño op een sokkel werd gehesen met zijn ambitieuze turven De wilde detectives en 2666. Ik pak het anders aan, liet Zambra ons weten. Ik hou het kort en knus. En inderdaad, Bonsai en ook Het verborgen leven van bomen (2007) en Manieren om naar huis terug te keren (2011) zijn meer novellen dan romans. Ook de wereld van Zambra’s personages is klein. Huisje, boompje en Santiago de Chile, dat is het wel zo’n beetje. Het verschil met Bolaño’s globetrotters had niet groter kunnen zijn.

Toch heeft Zambra ook iets gemeen met zijn landgenoot. Net als Bolaño voert hij schrijvers op als personages en laat hij zijn vertellers filosoferen over het verhaal, over de roman, over schrijvers. Maar ook in dit opzicht blijft hij het bonsai-principe trouw en trimt hij dit thema in precieuze patroontjes.

De forse omvang van Zambra’s vierde roman Bijna een vader is dus een verrassing. De drie voorgangers passen er samen met gemak twee keer in. Is Zambra de bonsai-fase voorbij? Je zou het niet meteen zeggen, want Bijna een vader begint zo mogelijk nog kneuteriger dan Bonsai. Twee adolescenten, Carla en Gonzalo, zitten middag na middag op de bank bij Carla’s ouders thuis. Terwijl het leven om hen heen zijn gang gaat – de televisie staat aan, moeder doet het huishouden – frunniken ze naar hartenlust aan elkaars lijven, onder de beschutting van een poncho. Na een ellenlange aanloop vindt dan eindelijk de ‘langverwachte penetratie’ plaats. Die pakt zo slecht uit dat ze het begin van het einde van hun relatie inluidt.

 Alejandro Zambra Beeld Mabel Maldonado
Alejandro ZambraBeeld Mabel Maldonado

Maar Zambra houdt het niet kort. Een kleine tien jaar later laat hij Carla en Gonzalo een doorstart maken. Carla is dan een gescheiden vrouw met een zoontje van zes. Dat is even wennen voor Gonzalo, die zelf geen kinderen heeft. En Vicente, het zoontje, is een bijdehandje. Hij wil niet dat Gonzalo hem voorleest, maar hoe legt de kersverse stiefvader het dan met hem aan? Vicente weet wel raad: stiefvader mag zijn teennagels knippen.

Stiefvader

Wat is een stiefvader eigenlijk? Die vraag blijft Gonzalo bezighouden, ook nadat zijn relatie met Carla opnieuw spaak loopt. Want blijf je na zo’n scheiding nog wel stiefvader? Zambra verkent dit soort kwesties op speelse wijze en opvallend genoeg vrijwel zonder de meta-literaire interrupties die de verhalende kracht van zijn bonsai-romans een beetje in de weg zitten.

Maar als bouwsteen van Gonzalo’s verhaal speelt literatuur wél een belangrijke rol in Bijna een vader. De oorspronkelijke titel – Poeta chileno (Chileense dichter) – wijst hier al op. Want dat is wat Gonzalo wil worden: een Chileense dichter. En dat lukt hem niet. Wel wordt hij literatuurdocent. Een soort stiefvader van de poëzie dus.

Vicente heeft meer talent, zo stelt Gonzalo vast wanneer hij zijn stiefzoon jaren later weer ziet en de twee elkaar vinden in hun liefde voor de poëzie. En dan met name de poëzie uit Chili, het land dat waarschijnlijk de hoogste dichtheid aan dichters ter wereld heeft. Zambra neemt dit bonte wereldje op de korrel in een lange, Bolaño-achtige portrettengalerij. Helemaal consequent is Zambra’s ironie niet. ‘Natuurlijk is er sprake van opportunisme en geweld’, schrijft hij, ‘maar ook van ware hartstocht en heldendom en trouw blijven aan dromen.’ En ook: ‘poëzie (heeft) wel degelijk nut (…), woorden raken, vibreren, helen, troosten, werken door, blijven.’

Dat zijn grote woorden die de indruk wekken dat Zambra meer verknocht is aan zijn onderwerp dan hij als verteller van deze roman vaak suggereert. Of is het precies omgekeerd? Durft hij niet ten volle uit te komen voor zijn liefde voor de poëzie en verschuilt hij zich onder een poncho van ironie?

Alejandro Zambra: Bijna een vader

Uit het Spaans vertaald door Brigitte Coopmans.

Meridiaan; 445 pagina’s; € 26,99.