Spaanse oermens toont een 'modern' gezicht

Aan zijn gezicht zou je hem vandaag de dag op straat niet eens als een oermens herkennen. Maar hij leefde al zo'n 800 duizend jaar geleden in het noorden van Spanje en veroorzaakt, juist vanwege zijn hedendaagse gezicht, nu consternatie onder prehistorici....

Van onze verslaggever

Martijn van Calmthout

AMSTERDAM

Spaanse paleoantropologen publiceren vandaag in het weekblad Science een nieuwe interpretatie van de in Europa oudst bekende menselijke resten, afkomstig uit de kalksteengrotten van Atapuerca in Noord-Spanje.

Volgens de auteurs gaat het om een nog onbekende oermens die ze Homo antecessor hebben gedoopt, de Voorloper of Verkenner. Ze zien er de gemeenschappelijke voorganger in van zowel de moderne mens als de 30 duizend jaar geleden uitgestorven Neandertaler.

In de Gran Dolina-grot in de kalksteenheuvels bij Atapuerca zijn tussen 1994 en 1996 zeker tachtig fossiele resten van vroege mensen opgegraven, waaronder schedels, kaken, tanden en andere skeletfragmenten. Waarschijnlijk zijn ze afkomstig van minstens vijf individuen. Aanvankelijk trok de vondst vooral aandacht omdat het de oudst bekende menselijke resten in Europa leken. Eerder was in Atapuerca al een schat aan recenter materiaal gevonden tijdens de aanleg van een spoorlijn.

De spectaculaire aankondiging deze week van een heel nieuwe soort is voornamelijk gebaseerd op een schedelfragment van een jong gestorven individu.

Diens aangezicht rond de neus droeg volkomen moderne kenmerken. Onderkaken en boventanden, die ook in de grot werden gevonden en allemaal van volwassenen zijn, bleken echter weer primitiever.

Deze individuen lijken daarmee zowel verwant aan moderne mensen als aan een nog vroegere voorloper in Afrika, aldus dr A. Rosas van het Natuurhistorisch Museum in Madrid, een van de auteurs van de studie. 'Het lijkt in zijn samenhang absoluut niet op wat we tot nog toe kenden.'

Maar in een begeleidend artikel in Science tonen collega's elders zich minder ingenomen met de vergaande beweringen van de Spanjaarden. Het is in de paleoantropologie ongebruikelijk om radicale conclusies te trekken aan de hand van exemplaren die nog in de groei zijn. Veel belangrijke kenmerken staan dan nog onvoldoende vast, denken veel deskundigen.

In een reactie zegt Rosas dat ook de volwassen exemplaren uit Atapuerca moderne details hebben, maar dan minder uitgesproken. Zo blijken bijvoorbeeld de jukbeenderen al hol, net als bij de hedendaagse mens. Hij verwacht dat er in Gran Dolina ook aangezichten van volwassenen zullen worden gevonden. Er wordt nog steeds gegraven.

De Nederlandse paleoanatoom dr. F. Spoor, al jaren werkzaam in Londen, meent dat het vooral netter zou zijn geweest als de Spaanse onderzoekers op meer materiaal van volwassen exemplaren hadden gewacht. Maar hij noemt het terecht dat ze enig 'hoog spel' spelen. 'Dit is een goede basis voor discussie en dus voor de vooruitgang van onze inzichten. Ze zijn om politieke redenen misschien wat te gehaast en speculatief. Maar Atapuerca is hoe dan ook cruciaal.'

De Leidse prehistoricus dr. W. Roebroeks zegt daarentegen zelfs te betwijfelen of de vondsten wel zo oud zijn als de Spanjaarden beweren. In de laag met menselijke fossielen, waarvan de ouderdom is vastgesteld met magneetmetingen, komen dierenresten voor die elders in Europa pas honderdduizenden jaren later opduiken. 'Dat is al jaren een volstrekt raadsel, maar de Spanjaarden vergeten dat nu voor het gemak maar even.'

Naar zijn idee betekent een eventueel nieuwe vroege mensensoort in Spanje bovendien niet meteen dat deze Homo antecessor ook echt een voorloper van de moderne mens en de Neandertaler is. Het kan net zo goed een vroege groep uit Afrika zijn geweest, die gaandeweg weer is uitgestorven in het toen nog barre Europa, meent hij.

De echte voorloper trok in zijn ogen pas rond een half miljoen jaar geleden vanuit Afrika via de Balkan Europa binnen. Roebroeks: 'Tussen Atapuerca en alle andere vondsten in Europa zit 300 duizend jaar waarover we niets weten omdat er geen fossielen zijn. Het is voorlopig wat al te gemakkelijk om de lijn dan maar meteen door te trekken.'

Meer over