Songs met de slagkracht van een krantenkop 'I got lyrics' is eerbetoon aan Ira Gershwin, de goudsmid van Broadway

Ira Gershswin was een beminnelijk man. Maar maakte een zanger algemeen beschaafd isn't van zijn ain't, dan ontstak hij in hevige woede....

ERIK VAN DEN BERG

Hij werd geboren als Israel, werd als kind Izzy genoemd, en in zijn volwassen jaren, toen hij allang als Ira door het leven ging, wist hij niet beter dan dat die koosnaam van Isidore kwam - tot hij op een dag bij toeval zijn geboorte-akte onder ogen kreeg. Israel-Izzy-Ira had het zelf kunnen bedenken - in dat speelse, verhullende spel met klinkers en klankcombinaties zou de zoon van Moishe Gershovitz als virtuoos tekstdichter zijn bestemming vinden.

Ira Gershwin werd op 6 december 1896 geboren in New York City. Hij was de oudste telg van Russisch-joodse immigranten; een vriendelijke, verlegen boekenwurm, die volgens zijn vrienden 'moeilijk uit een luie stoel was te krijgen' en een levenlang zonder morren in de schaduw verkeerde van zijn beroemde broer: de componist George Gershwin (1898-1937).

Ira Gerswhin meed de schijnwerpers als het even kon - met zoveel succes dat nietsvermoedende presentatoren soms opgewekt van 'George and his lovely wife Ira' repten. Maar dertien jaar na zijn dood moet hij er toch aan geloven. Zijn honderdste geboortedag wordt morgen gevierd met een pontificaal gala in de New Yorkse Carnegie Hall, met medewerking van Dawn Upshaw, Rosemary Clooney en gastvrouw Angie Dickinson. Ook in Nederland passeert de zesde december niet ongemerkt: in Den Haag begint een tournee van Denise Jannah, Mathilde Santing en Ernst Daniël Smid onder de titel I Got Lyrics - een variatie natuurlijk op I Got Rhythm, een van Gershwins onslijtbare songteksten.

Met collega's als Irving Berlin, Cole Porter en Lorenz Hart hoort Ira Gershwin tot de grote tekstschrijvers uit de Golden Era van de Amerikaanse populaire muziek - de jaren waarin de Broadway- en Hollywood-musicals songs opleverden als The Man I Love, Come Rain or Come Shine, Night and Day, Tea for Two, My Funny Valentine en zoveel andere 'standards' die tijdloos bleken.

Kenmerkend voor deze bloeiperiode is dat de schrijverselite van Broadway woekerde in eindeloze variaties op een allersimpelst gegeven. 'Ik hou van jou' - op die bondige mededeling (mineur dan wel majeur) is haast elke populaire tekst uit 'The American Songbook' gebaseerd. Spitsvondige alternatieven, liefst met de speelse toets van het light verse, dienden de boodschap steeds opnieuw verrassend in te kleden. Knappe vondsten alleen waren daarbij niet genoeg, want taalvuurwerk dat niet óók ontroerde was op Broadway geen lang leven beschoren.

In zijn onlangs verschenen studie Ira Gershwin - the Art of the Lyricist (Oxford University Press, ¿ 60,80) beschouwt Philip Furia Ira Gershwin als de primus inter pares in dat veeleisende ambacht. Gershwin stond onder collega's bekend als 'the jeweller' ofwel de goudsmid. Hij was een perfectionist die eindeloos aan een enkele strofe kon vijlen, tot de fijne balans was bereikt waarin een spirituele tekst ook natuurlijk en 'zingbaar' klonk.

Die vindingrijkheid werd Ira min of meer opgedrongen door zijn broer George, met wie hij ruim vijftien jaar, tot diens vroege dood, een hecht duo vormde. Terwijl componisten als Kern en Porter overwegend in vloeiende lijnen schreven, vroegen George Gershwins dwingende, staccato melodieën om compacte, zelfs 'kubistische' oplossingen.

Ofschoon Ira de reputatie had van een scholar - hij beheerste alle klassieke rijmvormen en bewonderde de zeventiende-eeuwse dichter John Donne - vond hij de oplossing vooral in de Amerikaanse straattaal.

In het onsentimentele karakter van het New Yorkse slang moet hij veel hebben herkend. Gershwin had een hartgrondige afkeer van de romantische ballad. Hoewel zijn teksten rijk genoeg zijn om er ook een zekere tristesse in te horen, blinken ze eerder uit in anti-sentimentele spot en subtiel sarcasme - zoals I Can't Get Started, waarin een verliefde jongeman zichzelf bij nadere beschouwing als een narcist te kijk zet.

Natuurlijk had Ira ook een oor voor de muzikale mogelijkheden van de spreektaal. Typerende verkortingen ('tis voor it is) wendde hij aan in natuurlijk klinkende versregels, die een zangerige gratie combineerden met de slagkracht van een krantenkop of telegrafisch bericht. Zie zijn uit 1930 daterende I Got Rhythm:

I got rhythm

I got music

I got my man -

who could ask

for anything more

In zijn boek laat Furia zien hoeveel getob eraan te pas kwam voor Ira de ogenschijnlijk vanzelfsprekende zinnetjes vond die met zijn broers melodie rijmden. Verhelderend is het citaat uit de oervorm van I Got Rhythm, een grappige 'dummy' die diende om het ritme te pakken te krijgen: 'Roly-poly/ eating solely/ ravioli/ Better watch your diet or bust'

'Got', schreef Ira, en niet 'have got'. De lankmoedige tekstschrijver beleefde zeldzame buien van opvliegendheid als zangers zijn teksten probeerden om te zetten in algemeen beschaafd Amerikaans, en bijvoorbeeld ain't in isn't veranderden. Dat sommige van zijn beste scheppingen onbekend bleven omdat ze mét de musical waarin ze figureerden weer snel van het toneel verdwenen, raakte hem niet werkelijk. Broadway was nu eenmaal niet de plaats voor l'art pour l'art - en Hollywood nog minder.

Echte wroeging voelde Gershwin alleen bij de wetenschap dat uitgerekend de zwakste van zijn ruim zevenhonderd songs een bestseller werd. 'Long the skies were overcast/ but now the clouds have passed'; die regels horen niet tot Gershwins beste. Long Ago and Far Away, in haast voor de film Cover Girl geschreven, werd in 1944 desondanks Gershwins grootste Amerikaanse succes. Hij hield er een diepe aversie tegen de hit-industrie aan over - welgeteld tien jaar voor de Amerikaanse amusementsmuziek met Rock Around the Clock definitief afscheid van de Broadway-era nam. Ira Gershwin had zich toen al veilig in zijn luie stoel in Beverly Hills verschanst.

I Got Lyrics, met Denise Jannah, Mathilde Santing, Ernst Daniel Smid en het American Songbook Orchestra. Vanavond in Den Haag (Philipszaal), zondag in Haarlem (Concertgebouw), woensdag in Leiden (Stadsgehoorzaal), 12 december in Eindhoven (Muziekcentrum), 13 december in Groningen (de Oosterpoort) en 14 december in Enschede (Muziekcentrum).

Meer over