RecensieFlight 49

Simon Stone veranderde Op hoop van zegen in Flight 49. Op momenten ontroerend, maar te overdadig ★★★☆☆

De verhaallijn rond de slechterik voegt niets toe. Hier wordt Herman Heijermans’ vurige engagement node gemist. 

Chris Nietvelt en Hugo Koolschijn in Flight 49. Beeld Foto Dim Balsem
Chris Nietvelt en Hugo Koolschijn in Flight 49.Beeld Foto Dim Balsem

De vissershaven is nu een vliegveld, volksvrouw Kniertje werd de mondaine Christina; beiden verloren hun man en een of meerdere zoons. Angst, rouw, verlies van dierbaren, en hoe je dat al dan niet te boven komt – dat is het destillaat van Heijermans’ Op hoop van zegen (1900), na de ingrijpende alchemistische aanpak van de Australische hitregisseur Simon Stone. In zijn handen wordt de aloude klassieker het hypermoderne Flight 49.

Als vaste gastregisseur bij Internationaal Theater Amsterdam haalde Stone eerder al Euripides’ Medea en het complete oeuvre van Henrik Ibsen aangenaam blasfemisch door de blender. En nu stort hij zich op gekoesterd oer-Hollands erfgoed: de beroemde treurende vissersvrouwen, de armoede die wéér een man, nóg een zoon de zee op jaagt; hun onontkoombare tragiek gevat in die ene, monumentale zin: ‘de vis wordt duur betaald’.

Flight 49 kent slechts een subtiele verwijzing naar de beroemdste zin uit het Nederlands toneelrepertoire. Christina’s zoon Daniel probeert een celstraf te ontlopen in Marokko; een vlucht die hem uiteindelijk fataal wordt, als het vliegtuig terug, van Marrakech naar Amsterdam, in zee stort. Er zijn geen overlevenden. Vlak voor zijn vertrek serveert Daniel zijn moeder sardines. Ook die vis wordt duur betaald.

Scène uit 'Flight 49' Beeld Foto Jan Versweyveld
Scène uit 'Flight 49'Beeld Foto Jan Versweyveld

Maar kun je Flight 49 nog met zijn inspiratiebron te vergelijken? Stone schreef een compleet nieuwe tekst, en zelfs de titel werd gewijzigd. Alleen de uitgangssituatie is dezelfde: een groep angstige achterblijvers die wacht op nieuws over het lot van geliefden. Bij Heijermans is dat een hechte dorpsgemeenschap, bij Stone een verzameling vreemden op een vliegveld.

Hier ontmoeten we de belangrijkste personages: het echtpaar dat wacht op hun dochter, de jongen wiens vader en broers Suikerfeest vierden in Marokko, de nerd die afzag van een vakantie met vrienden, een man in scheiding, woest op zijn omgekomen ex, de verzenuwde Christina en haar bitse schoondochter Jo. Ze hebben niets gemeen, maar delen een universeel verdriet. Dan zijn slechts een paar woorden nodig. ‘Mijn vriend, háár zoon.’ ‘Mijn vader en twee broers.’

Zo begint Flight 49 met een paukenslag. Daarna volgt fijnzinnige kamermuziek, als Stone en zijn acteurs kleine menselijke miniatuurtjes bouwen uit flashbacks van vóór de ramp, en aarzelende pogingen om het leven erna weer op te pakken. Dat levert schitterende scènes op – hoe een stuurse Hans Kesting haperend van rouw koppig blijft staren naar de zee waarin zijn dochter is verdwenen; of het zielroerende getouwtrek tussen moeder Christina (Chris Nietvelt) en schoondochter Jo (Maria Kraakman) over wie Daniël het beste kende.

Maarten Heijmans (midden) in 'Flight 49' Beeld Foto Jan Versweyveld
Maarten Heijmans (midden) in 'Flight 49'Beeld Foto Jan Versweyveld

Maar in de snelle montage van tientallen levens ontstaat ook wat ruis – niet elke verhaallijn is even interessant en er had flink geschrapt mogen worden. Stone maakt (te) grote plotsprongen, waardoor de ontwikkeling van de personages nauwelijks invoelbaar is.

Een ontroerende uitzondering is Anneke, een mooie rol van Janni Goslinga. Haar leren we kennen als een labiele vrouw, bang voor alles. Maar als haar dan het allerergste overkomt, en ze blijkt dat aan te kunnen, verleent het haar een ongekende kracht. Fraai transformeert zij van huilerig kindvrouwtje tot soevereine, sterke vrouw, juist als gevolg van het verlies. Een verrassende, bitterzoete chute.

Over de gehele linie wordt sterk geacteerd, met Goslinga, Nietvelt, Maarten Heijmans, Ilke Paddenburg en Achraf Koutet als opvallende uitschieters. Maar zij kunnen de zwakten van het stuk niet helemaal maskeren. Naast de al te overdadige opzet is dat een amechtige poging van Stone om Heijermans’ maatschappijkritiek te actualiseren. In Op hoop van zegen dwingt de armoede de vissers hun leven te wagen, maar bij de overwegend welvarende personages in Flight 49 ontbreekt deze noodlotsdwang. Daarom tuigt Stone allerlei psychologische verklaringen op die de reis naar Marokko onontkoombaar moeten doen lijken, zoals de wens om je te ontworstelen aan een al te behoeftige moeder.

Dat is dramatisch niet sterk genoeg, en daarom wordt alsnog een heuse slechterik tevoorschijn getoverd, in lijn met Heijermans’ reder Bos: de baas van de luchtvaartmaatschappij, die met opzet gokt met mensenlevens. Die oppervlakkige lijn voegt echter nauwelijks iets toe. Hier wordt Heijermans’ vurige engagement node gemist.

De mooie, op Freud geïnspireerde slotmonoloog van Chris Nietvelt, over geliefden loslaten en nabij houden (‘fort’ en ‘da’), kan dat euvel maar deels verhelpen.

Simon Stone

De Australische regisseur Simon Stone (36) heeft in een paar jaar tijd de Europese podia veroverd, nadat hij naam had gemaakt met radicale bewerkingen van toneelklassiekers met zijn gezelschap Belvoir Theatre in Sydney. Zijn voorstellingen The Wild Duck (2013) en Thyestes (2014) waren hits op het Holland Festival, waarna ITA hem uitnodigde als gastregisseur. Bij dit gezelschap maakte hij de succesvolle voorstellingen Medea, Husbands and Wives en Ibsen Huis. Stone heeft zich inmiddels ook ontwikkeld tot filmregisseur: hij debuteerde in 2015 met The Daughter, en dit jaar is de Netflixfilm The Dig, met Carey Mulligan, te zien.

Flight 49

Theater

★★★☆☆

Door Internationaal Theater Amsterdam.

Regie: Simon Stone, met Janni Goslinga, Chris Nietvelt, Maria Kraakman e.a.

26/9, ITA, Amsterdam. T/m 14/1.  

Meer over