Oog voor detail

Schwartze laat zien dat mensen hun persoonlijkheid altijd meer verraden dan ze misschien denken

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: krullen.

Wieteke van Zeil
Thérèse Schwartze, Bruidje uit Oud-Beijerland, 1895. Beeld Zeeuws Museum
Thérèse Schwartze, Bruidje uit Oud-Beijerland, 1895.Beeld Zeeuws Museum

Het eerste wat ik dacht toen ik naar dit schilderij toe liep, was: ze doet me denken aan Marieke Lucas Rijneveld. Was het de naar binnen gerichte blik? Rijneveld heeft die blik, niet alleen op foto’s maar ook in het echt, het is geen pose. Toen ik hem – de schrijver liet deze week weten zijn voornaamwoorden te wijzigen van zij/haar in hij/hem – een keer zag in een gezelschap bedacht ik hoe opmerkelijk het is dat je gezicht lijkt te verraden dat je je niet echt thuis voelt in je omgeving, maar ook niemand tot last wil zijn. Het is geen vijandigheid of stellingname, het is een soort ongemak, misschien gecombineerd met een binnenwereld die voortdurend aan staat. Vooral vond ik het, ook hier dus, een prachtige blik. Melancholie omlijst met gouden krullen.

Of kwam het door de streekdracht van dit meisje? Dat zou raar zijn, Rijneveld gaat niet in dracht. Toch is het grappig: dit kind komt uit Oud-Beijerland, in de Hoeksche Waard, niet heel ver van het dorp Nieuwendijk waar Rijneveld opgroeide. De sfeer in zijn boeken is niet heel ver weg. Rijneveld draagt natuurlijk geen streekkleding, hij kwam wel de publieke wereld ingewandeld in een vast kostuum: wit shirt, zwarte bretels of das. Die consistentie maakte indruk. Hij zette zichzelf herkenbaar en met een afgebakende stijl neer. Hoe dan ook: ze vielen even samen, in het charmante huismuseum Paul Tetar in Delft, waar vijftig schilderijen van Thérèse Schwartze te zien zijn dankzij gastcurator Cora Hollema, die al jaren het werk van Schwartze onderzoekt.


Thérèse Schwartze, Bruidje uit Oud-Beijerland, 1895. Beeld Zeeuws Museum
Thérèse Schwartze, Bruidje uit Oud-Beijerland, 1895.Beeld Zeeuws Museum

Schwartze kan dat zo goed: mensen in hun karakter vangen. Het is soms net alsof de mensen betrapt zijn in wie ze echt zijn. Schwartze was schilder van de high society en had veel succes. Ze breekt steeds een beetje door de regels van het portret heen. Als bij een grote familie met vier dochters en een zoontje twee van de zussen vertrouwd-verveeld tegen elkaar aanhangen en stiekem tussen de witte rokken te zien is dat ze elkaars hand vasthouden, zoals jonge meisjes dat kunnen doen. Of als ze prinses Juliana als baby afbeeldt en die vastberadenheid van de latere koningin al zichtbaar is: in de babyblik én de manier waarop ze haar pop bij de kop vastgrijpt. Schwartze laat kortom in haar portretten zien dat mensen hun persoonlijkheid altijd een beetje meer verraden dan ze misschien zelf denken.

Een vrouw uit Zuid-Beijerland in streekdracht(detail), 1875-85. Beeld Openlucht Museum
Een vrouw uit Zuid-Beijerland in streekdracht(detail), 1875-85.Beeld Openlucht Museum

Het waren eigenlijk de gouden krullen die me trokken om dit detail te kiezen, misschien de combinatie van dat rijke sieraad en de inwaartse blik van het meisje. De meeste vrouwen in dracht staan trots en fier op portretten, hier is de luxe ‘krullenmus’ met hangers een contrast, en dat vind ik op de een of andere manier heel Hollands. Geen poespas. Bij wie je dat ook ziet, is Catrina Hooghsaet van Rembrandt: enorme luxe, met kanten kapje en oorijzers, en dan zo’n bedachtzame, bijna eenzame blik. De krullen horen bij de dracht in de Hoeksche Waard en werden in de 19de eeuw lager gedragen dan later. Opvallend is dat de meeste vrouwen in de 20ste eeuw een zwart kostuum droegen, maar in deze tijd was het hier juist gewoonte om heel kleurige rokken en jakjes bij de krullenmus te dragen. Ik heb een zwak voor streekdracht: de zorg en duurzaamheid, en de rustige consistentie waarmee men haar droeg en overdroeg. Niet tijdgevoelig, wel uitgesproken.

Vlaardings oorijzer, zilver en goud, 1896. Beeld Openlucht Museum
Vlaardings oorijzer, zilver en goud, 1896.Beeld Openlucht Museum

Thérèse Schwartze, Bruidje uit Oud-Beijerland, 1895, Zeeuws Museum. Te zien t/m 27 februari in Museum Paul Tetar van Elven, Delft.

Een vrouw uit Zuid-Beijerland in streekdracht (detail), 1875-85, Openlucht Museum.

Vlaardings oorijzer, zilver en goud, 1896, Openlucht Museum.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

In het gedrukte Volkskrant Magazine wordt Marieke Lucas Rijneveld nog met zij/haar beschreven. Zijn voorkeur om voortaan met hij/hem te worden aangesproken kwam nadat het magazine al gedrukt was.

Meer over