filmdon't look up

Satire valt nog niet mee, als de werkelijkheid nog grotesker is

‘Don’t Look Up’, met (staand, rechts) Meryl Streep als president Janie Orlean. Beeld Netflix
‘Don’t Look Up’, met (staand, rechts) Meryl Streep als president Janie Orlean.Beeld Netflix

De Netflix-satire Don’t Look Up probeert een punt te maken over de klimaatcrisis, maar sinds de première gaat de aanhoudende discussie over alles behalve het klimaat.

Mark Moorman

Op 1 januari van dit jaar verstuurde de Britse komiek John Cleese een van zijn vele tweets, zoals hij dat eigenlijk dagelijks doet, permanent tussen woede en cynisme in. Hij reageerde op een mededeling van een twitteraar die had geschreven: ‘Zojuist naar Don’t Look Up gekeken op Netflix. It’s bloody good. Verbaasd dat ik er niet meer over heb gehoord.’

Cleese schreef: ‘Gewone mensen houden van de film. De media hebben veel kritiek. Misschien omdat de film kritisch is over de media.’

Een complexe mededeling uit een wereld waarin de belangen van wat we voor het gemak maar ‘gewone mensen’ noemen kennelijk niet samenvallen met die van ‘de media’, een van de verschijningsvormen van ‘de elite’. En die media hadden er dus belang bij om kritisch te zijn over de film Don’t Look Up, aangezien er daarin onder meer satirisch wordt gekeken naar de werking van diezelfde media. En dus, als we even in het hoofd van Cleese proberen te kruipen, proberen de media – in werkelijkheid een handjevol filmrecensenten – de film te neutraliseren door hem maar twee sterren te geven (The Guardian) en te spreken van een ‘slapstick apocalypse’ of, elders, een ‘rampzalige film’, als variant op ‘rampenfilm’.

De tweet van Cleese verscheen midden in een inmiddels weken durende cultuurveldslag op sociale media over de waardering van Don’t Look Up. Die film draaide vorig jaar kort in de bioscopen om mee te kunnen doen aan het filmprijzenseizoen en werd op 24 december wereldwijd op Netflix gelanceerd. Op 1 januari was de discussie over de film inmiddels weggezonken in zo veel lagen metaduiding en ironie dat Cleese kennelijk niet doorhad dat de twitteraar op wie hij reageerde het zelf ook weer ironisch had bedoeld. Want waar deze opmerkte verbaasd te zijn dat hij er niet meer over had gehoord, bedoelde hij ongetwijfeld het tegendeel.

Jonah Hill in ‘Don’t Look Up’ (2021). Beeld Netflix
Jonah Hill in ‘Don’t Look Up’ (2021).Beeld Netflix

Als het doel van een filmsatire is om discussie los te maken, zou je wellicht kunnen denken dat de missie van regisseur en scenarist Adam McKay is geslaagd. Maar ging die discussie wel over het juiste onderwerp? Want terwijl McKay met een komedie over een op de aarde afstormende komeet (een beproefd rampenfilmscenario) een parabel wilde maken over de manier waarop de mensheid tekortschiet in de klimaatcrisis, ging de discussie al vrij snel over elitaire filmcritici die hun hart kennelijk niet op de juiste plek hebben zitten.

Maar wacht eens even: is dat niet precies waar de film op wijst? Dat wij met z’n allen niet meer in staat zijn de olifant in de kamer te benoemen, maar het alleen nog over onszelf kunnen hebben? En dat we van elke kwestie, zelfs een levensbedreigende, al snel een cultuuroorlog maken? Dus was het feit dat het niet over de centrale boodschap van de film ging eigenlijk niet het beste bewijs dat McKay in de roos had geschoten? En is dat dan eigenlijk niet de échte centrale boodschap van Don’t Look Up?, en het voornaamste argument om het ongelijk van die critici te bewijzen?

Interessante ontwikkeling

Misschien moeten we even wat lagen afpellen en terugkeren naar het moment dat de film in première ging en de eerste recensies verschenen. Don’t Look Up is een film van Adam McKay, een man die een interessante ontwikkeling in zijn werk heeft doorgemaakt. In 2004 schreef en regisseerde hij Anchorman: The Legend of Ron Burgundy, het eerste deel van de Anchorman-trilogie, een van de films waarnaar de auteur van dit stuk keer op keer terugkeert om weer eens hard te lachen. In 2015 maakte McKay zijn eerste serieuze satire met The Big Short, gebaseerd op het gelijknamige non-fictieboek van Michael Lewis over de kredietcrisis, in 2018 gevolgd door Vice, een satirische biografie van de Amerikaanse vicepresident Dick Cheney.

Don’t Look Up kun je zien als een logische voortzetting van deze films. Maar er valt ook iets op: de stijgende curve qua maatschappijkritiek gaat gepaard met een dalende lijn qua harde lach. McKay heeft dit keer een imposante cast verzameld, met Leonardo DiCaprio en Jennifer Lawrence als twee astronomen die ontdekken dat een steen van het formaat Mount Everest op de aarde afraast, en Meryl Streep en Jonah Hill als de Trumpige president en haar kruiperige zoon, die niet willen luisteren en zich alleen maar zorgen maken over peilingen en schandalen. En met Mark Rylance als een excentrieke techbiljonair die een mogelijke oplossing monopoliseert, en Cate Blanchett en Tyler Perry als een hysterisch mediakoppel dat vanzelfsprekend alleen aan de kijkcijfers denkt. En met Timothée Chalamet! En Ariana Grande! En nog veel meer!

Jennifer Lawrence als Kate Dibiasky, Leonardo DiCaprio als Dr. Randall Mindy en Timothée Chalamet als Yule in ‘Don’t Look Up’. Beeld Netflix
Jennifer Lawrence als Kate Dibiasky, Leonardo DiCaprio als Dr. Randall Mindy en Timothée Chalamet als Yule in ‘Don’t Look Up’.Beeld Netflix

Leek het niet een beetje op een bijna 2,5 uur durende aflevering van het bekende satirische programma Saturday Night Live, vroeg The Guardian zich af. Daarin steken grote sterren tenslotte ook voortdurend de draak met zichzelf. Oudere kijkers moesten wellicht denken aan de jaren zeventig, bloeitijd van de klassieke rampenfilms, toen voor The Towering Inferno (1974) en The Poseidon Adventure (1972) telkens een maximaal aantal steracteurs werd opgesloten in een brandende wolkenkrabber dan wel een omgeslagen cruiseschip.

Don’t Look Up voegt zich ook in het rijtje rampenfilms waarin de aarde in botsing dreigt te komen met een aanstormend hemellichaam, van Armageddon (1998) en Deep Impact (1998) tot Melancholia (2011). Misschien goed om op te merken dat die hemellichamen in deze films geen metafoor waren, maar zichzelf speelden, als kosmisch onheil. McKay zat vermoedelijk meer te denken aan een film als Dr. Strangelove van Stanley Kubrick uit 1964, midden in de Koude Oorlog en algemeen erkend als de grootste satire uit de filmgeschiedenis. Kubrick had geen metafoor nodig, maar ging vlak naast de werkelijkheid zitten met een doemscenario over de nucleaire wapenwedloop dat in die tijd elke dag had kunnen uitkomen.

Het hielp ook dat Peter Sellers in de film niet één, maar liefst drie briljante rollen speelde. Zo’n film moet het worden, moet McKay hebben gedacht, een wake-upcall voor de planeet – en waar anders dan op Netflix, de plek waar we met z’n allen graag de kop in het zand steken?

Drie sterren

Bor Beekman, filmredacteur van de Volkskrant, gaf Don’t Look Up afgelopen december drie sterren: ‘Het amusante, soms wat makkelijk scorende Don’t Look Up verbeeldt de huidige tijd als satire, in de wetenschap dat deze tijd de satire op eigen kracht al voorbijstevent.’ De (online)kop luidde: ‘Het amusante, soms iets te melige Don’t Look Up is net zo satirisch als de werkelijkheid zelf.’ Het was niet zo dat de recensent de film niet doorhad – ‘Uiteraard dient de asteroïde als metafoor voor de rap opwarmende aarde’ – maar hij behield zich het recht voor om zich ongerust te maken over de opwarming van de aarde (nemen we aan) én los daarvan een mening te hebben over de kwaliteit van de satire.

De Volkskrant was nog redelijk mild, vergeleken met een aantal internationale publicaties die de film vooral een akelig gebrek aan humor verweten en constateerden dat de echte ramp hier wellicht de schandalige verspilling van het verzamelde acteertalent was. Maar laten we niet overdrijven over de manier waarop de film is ontvangen. Don’t Look Up staat momenteel op 56 procent op de Rotten Tomatoes-site, een soort 6 min van de verzamelde Engelstalige critici, en hij heeft in de aanloop naar de Oscarnominaties van 8 februari links en rechts al heel wat nominaties voor andere prijzen meegepikt. Er is weliswaar een verschil met de publieke waardering (de publieksscore op Rotten Tomatoes staat op 77 procent), maar er zijn genoeg voorbeelden waarbij de kloof tussen filmliefhebbers en critici veel groter is.

Maar dat eerste rondje filmkritieken viel bij veel mensen niet goed, niet in de laatste plaats bij regisseur Adam McKay zelf: ‘Als je niet een greintje angst voor de instorting van ons klimaat hebt, dan zul je Don't Look Up vermoedelijk niet begrijpen. Het is alsof een robot naar een liefdesverhaal kijkt.’ Daar konden de critici het dan mee doen. Ze zagen het niet alleen verkeerd, hun negatieve recensies waren ook nog eens het bewijs dat hun hart niet op de juiste plek zat. Ze waren, zoals McKay naar eigen zeggen in zijn film al had proberen te vertellen, als professionele wegkijkers onderdeel van het probleem geworden.

Bijval van klimaatwetenschappers

De regisseur kreeg, misschien niet verrassend, veel bijval van klimaatwetenschappers en -activisten. Matthew England, oprichter van het Climate Change Research Centre aan de Universiteit van New South Wales, noemde de film ‘briljant’. ‘Het is een prachtige parodie op de manier waarop we klimaatverandering negeren. Veel van mijn collega’s zijn het met me eens, maar wellicht voelen de mainstreammedia zich bedreigd, omdat ze onderdeel zijn van het probleem zoals de film dit blootlegt.’ Het uitvergroten van het belang van een paar negatieve filmrecensies om het eigen gelijk te onderstrepen is misschien niet te vergelijken met de klimaatcrisis, maar kunnen we ondertussen ook echt wel een probleem van deze tijd noemen.

Misschien is Don’t Look Up inderdaad meer een satire op de Amerikaanse politiek en de manier waarop politici en publiek in de greep van de beeldvorming zijn. Ook hierin betreedt Don’t Look Up echter nauwelijks nieuw terrein, om maar eens briljante mediasatires als Network (1976), Wag the Dog (1997) en recenter de streaminghit Succession (waarvan McKay overigens een van de makers is) te noemen. En is die komeet eigenlijk wel zo’n sterke metafoor voor de klimaatcrisis? Waar ligt de eigen verantwoordelijkheid van de mensheid bij een dergelijke kosmische loterij? Is het werkelijk de schuld van de recensent van The Guardian dat de planeet richting de afgrond schuift?

Ondertussen is Don’t Look Up deze week de meest besproken film op de populaire filmapp Letterboxd. De waarderingen komen in het vijfsterrensysteem uit op een wat vlakke 3,2 sterren, met iets meer mensen die het een meesterwerk vinden dat de ogen opent. Gebruiker Jade geeft vijf sterren, maar toont zich somber over de toon van het debat over de film: ‘Misschien herkennen we als samenleving nuance en subtiliteit niet meer. Misschien verdienen we het ook niet.’

Adam McKay

Adam McKay (1968) begon in de jaren negentig als een van de schrijvers van de satirische sketchshow Saturday Night Live. Daaruit kwam de samenwerking met comedyster Will Ferrell voort, met wie hij de Anchorman-films maakte, maar ook Talladega Nights en The Other Guys. Online waren McKay en Ferrell actief met de door hen opgerichte comedywebsite Funny or Die. Voor The Big Short won McKay de Oscar voor beste scenario en voor zowel The Big Short als Vice werd hij genomineerd voor een Oscar voor beste regie.

Meer over