Roland Topor, man van de eeuwige schaterlach

Waar is Roland Topor, de duivelskunstenaar, de lacher, de heerlijke jongen, mee bezig? De Parijse tekenaar en toneelmaker - vriend van vele Willemsen en Kousbroeksen, ook fantast, is in Nederland een bekend 'provo'....

PAUL DEPONDT

Van onze verslaggever

Paul Depondt

BRUSSEL

De tekeningen van Topor zijn geen romantische ontboezemingen, geen vrolijke posters, ook geen politiek correcte tekeningen. Het zijn verhalen. Tsjechov.

Topor komt 's ochtends altijd moeilijk op gang. Wanneer hij zijn ogen opent, duurt het een tijdje voor hij weet waar hij beland is. 'Wanneer ik niet ergens anders ben', schrijft hij in La plus belle paire de seins du monde, 'ben ik soms thuis, met mijn hoofd in een la of klem in de boekenkast en mijn voeten tussen het vuile wasgoed'.

Dan blijkt hij dwars over het bed te liggen, terwijl er een merkwaardig zinnetje door zijn hoofd speelt: 'De plakjes zalm verspreiden een walm.' Of iets dergelijks.

De verhalen uit 'het mooiste stel tieten ter wereld' zijn geschreven tekeningen. Topor is een verteller. Je ziet het verhaal, de absurde kant van het voorval. Dat gaat als volgt.

Very selected old product. En, is het echte?, informeert de barones, met haar vinger naar een kussen wijzend.

De baron haalt zijn schouders op. Hij weet het niet. Om zekerheid te krijgen, laten ze een expert uit Parijs komen. Hij steekt zijn vinger erin, proeft. Eindelijk valt het vonnis.

Geen twijfel mogelijk. Het is inderdaad poep, en heel oude. Ik houd me aanbevolen.

De baron had graag verkocht, maar de barones, vergeet het maar!

Topor heeft eens het plan gehad een 'museum van de lach' te maken, een tentoonstelling van allerlei soorten lachen, heimelijk verborgen onder een tapijt. Iedere plek op het tapijt - zo zag hij het mechaniek - 'zou bij het betreden een andere lach voortbrengen'.

De meester himself is de lacher bij uitstek, de man van de eeuwige schaterlach. Zijn interviews zijn als het ware een aaneenschakeling van lachsalvo's. De panische lach is zijn handelsmerk. Bij een goed glas wijn en een rijk voorziene tafel, steevast met een sigaar tussen de vingers, staat hij zijn interviewers te woord. Daarbij schuwt hij de anekdote niet, of het 'verzonnen' vertelsel.

In Brussel zijn drie exposities te zien van zijn werk. Eentje in een voormalig kapsalon. Je kan er je haar laten knippen. Heel absurd. Het is dé plek: tekeningen van Topor in zo'n surrealistische omgeving - het surrealisme waar hij, in feite, een hekel aan heeft.

Topor in Parijs, in Café La Palette. ('Een toost op de zaterdagen in La Palette', is het motto van La plus belle paire de seins du monde.) Nee, geen dada, zegt hij, geen surrealisme. Maar, zoals ten onzent, Peter van Straaten.

Hij schrijft ook theater. Het stuk De winter onder de tafel, momenteel in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel, is zo'n Topor-tekening.

Een buitengewoon aantrekkelijke vrouw - Sandrine André, goed in het vlees, aanbiddelijk kindergezichtje, fantastische benen, natuurlijk, onschuldig en onbedorven, leent de ruimte onder haar tafel aan een 'dertigjarige, door het leven getekend, mooi, van een ruwe schoonheid, zachtaardige en verlegen' schoenmaker.

Zo begint het stuk. Het publiek zit lager, ook onder de tafel. Eronder, met een blik op de schoenen, op de benen, een kartonnen koffer, een kleine kist, die als provisiekast dient, een klein fornuisje.

De dakloze Dragomir - zo heet hij -, huurt de ruimte onder de tafel van de vertaalster Florence. En, hij aanschouwt haar benen.

Het stuk is een tot leven gebrachte tekening van Topor. Typisch Topor: Pools, zoals hij is, met die herkenbare humor. Het tafereel wordt een theater, een spel van een jonge en elegante vertaalster die haar 'huurder' bemint en op den duur verliefd wordt.

Er komt een ander. Eerst haar broodheer, haar uitgever, een vreselijk man, 'elegante veertiger, heel antipathiek, alsof hij een stuk heeft ingeslikt, onoprecht, rijkeluiskind, krenterig', en daarna Gritzka, 'graatmager en violist', maar vriend van Dragomir, de schoenlapper. De tekening wordt beeld, tafereel, scène.

Het is een klassiek liefdessprookje, met een ontroerend begin en een happy end. Op het eind komt de muzikant, de violist Gritzka - in Brussel een accordeonist, rijk geworden, met de mededeling: 'Ik heb het huis gekocht, voor jou, én voor Dragomir.'

Een tekening van Topor is een drama. Een klein drama. Elk tafereel doet denken aan wat Charles Baudelaire schreef: 'Een wijs man lacht slechts met een huivering.' Een vrouw met drie borsten, een jonge jongen met een afschuwelijke Pinokkio-neus - én die gaat bij de kus dwars door dat frêle kopje. Iemand ruikt of zuigt aan zijn penis, maar bij Topor gaat het straf: een buitengewoon lang ding, langer dan een boa. Elke tekening maakt de kijker tot een ontredderd iemand, die over het thema in het ongewisse is, 'niet met het juiste kompas noch met voldoende zeilen is uitgerust', om precies te weten waar het over gaat.

De humor van Topor is 'op de grens van het duldbare'. Topor ('het Pools woord voor bijl') verheft een soort wansmaak, het leven, tot ritueel. Hij is de meester van het macabere, de zwarte humor.

Topor is een 'verontrustend karikaturist'. Maar mild. De spotprent, schreef Baudelaire, heeft twee kanten: de tekening zelf en de idee. De tekening is fel - scabreus soms, 'de idee venijnig maar verhuld'. De argeloze geest is bij Topor onrustig, woest of kwaad zelfs.

Frankrijk kent vele grootmeesters: Rabelais, ach dat mooie Rabelaisiaanse, Daumier! Het is allemaal, weer in de woorden van Baudelaire, 'één en al ernst'.

'Een wijs man, dat wil zeggen iemand die wordt bezield door de geest des Heren, iemand die de goddelijke voorschriften in praktijk brengt, lacht slechts, geeft zich slechts over aan de lach met een huivering.'

Dat is wéér Baudelaire. Was Baudelaire een tijdgenoot van Topor, dan konden ze samen lachen. Nee, geen Freud of Jung, ook al roept elke tekening zo'n idee op, nee, de spirituele glimlah. Dát is Topor. Zo is hij, de uitbundige lacher, de tekenaar, de toneelschrijver.

De winter onder de tafel, Koninklijke Vlaamse Schouwburg Brussel, tot en met 9 maart.

Theateraffiches in de schouwburg.

Tekeningen t/m 15 maart in Galerij Osiris, Magdalenastraat 55 Brussel, en t/m 29 maart in Le Salon d'art, Munthofstraat 81 Brussel.

Meer over