interviewLaura Wandel

Regisseur Laura Wandel maakte een ‘schoolpleinthriller’ over de gemene manieren waarop kinderen zich invechten

Regisseur Laura Wandel: 'Na die dagen aan de rand van een schoolplein kwam ik totaal uitgeput thuis. En dan te bedenken dat kinderen dit elke dag meemaken.' Beeld Getty Images for BFI
Regisseur Laura Wandel: 'Na die dagen aan de rand van een schoolplein kwam ik totaal uitgeput thuis. En dan te bedenken dat kinderen dit elke dag meemaken.'Beeld Getty Images for BFI

Ter voorbereiding op haar film Un monde zat regisseur Laura Wandel (37) dagenlang aan de rand van een schoolplein. Ze zag hoe kinderen zich invochten, zo nodig met gemene tactieken. Net zoals in de echte wereld, zegt ze.

Pauline Kleijer

Geschreeuw. Gekrijs. Gegil. De Belgische film Un monde dompelt de kijker onder in het onophoudelijke kabaal van een schoolplein waar kinderen rondrennen, spelen en vechten. Tussen de leerlingen bevindt zich de 7-jarige Nora, die nieuw is op school. Terwijl ze haar plek probeert te bevechten in de schoolpleinjungle, wijkt de camera geen moment van haar zijde.

In Un monde, het ijzersterke speelfilmdebuut van de 37-jarige Brusselse Laura Wandel, zijn kinderen geen lieverdjes. Nora (Maya Vanderbeque) ontdekt op haar eerste schooldag dat haar twee jaar oudere broer Abel (Günter Duret) niet de beschermengel is die ze van tevoren in hem zag. Abel wil op school niets met haar te maken hebben, want hij heeft het al moeilijk genoeg. Hij wordt vreselijk gepest.

Een ‘schoolpleinthriller’ werd Un monde al genoemd. De film is de Belgische inzending voor de Oscars en zou best eens een nominatie in de wacht kunnen slepen. Sinds de première in Cannes wint Un monde de ene na de andere prijs. Wandel werkte maar liefst zes jaar aan de film, vertelt ze in een Amsterdams café. De opzet mag simpel lijken (volg een kind op school, en dan ook alleen op school), de nauwkeurige uitwerking kostte tijd.

Het geluid is erg belangrijk in deze film. Hoe is dat tot stand gekomen?

‘Ik wilde de kijker dezelfde ervaring als Nora geven. Van begin af aan was voor mij duidelijk dat de geluidsband daarbij essentieel zou zijn. Het idee was om je te omringen met geluid, zodat je echt ín de film zit. Ik wilde geen filmmuziek gebruiken. Voor mij is het geluidsontwerp de muziek. Elke schreeuw, elk geluid dat je hoort, is specifiek gekozen om een bepaald moment uit te lichten of om spanning te creëren. Het lijkt misschien herrie, maar het is heel precies in elkaar gezet.’

Un Monde Beeld
Un Monde

Het werpt je terug in je eigen kindertijd. Zo klonk dat inderdaad, in de pauzes op school.

‘En zo klinkt het nog steeds. Als voorbereiding op Un monde heb ik maandenlang op schoolpleinen gezeten om kinderen te observeren. Het viel me al snel op hoe indringend het lawaai was – bijna gewelddadig. Het is een aanslag op je zintuigen. Tegelijk past dat bij het verhaal, dat gaat over een plek in de wereld veroveren. Kinderen gebruiken daarbij hun stem. Volwassenen trouwens ook. Hoe harder je schreeuwt, hoe meer geluid je maakt, hoe meer plaats je in de wereld kunt innemen.’

‘Na die dagen aan de rand van een schoolplein kwam ik totaal uitgeput thuis. En dan te bedenken dat kinderen dit elke dag meemaken! Overigens wilde ik niet dat de filmkijker ook doodmoe zou raken, dus hebben we ook rustige, stille momenten ingebouwd.’

Un monde laat weinig over van het beeld dat kinderen lief en onbedorven zijn.

‘Het is zo logisch dat niet alle kinderen lief zijn. Soms zijn het kleine wilden. Waarvan ik wel overtuigd ben, is dat een kind dat pest of geweld gebruikt, zelf gekwetst is. Een deskundige op het gebied van pesten met wie ik gepraat heb, bevestigde dat. Hij zei ook dat een kind dat pest, net zo bang is voor uitsluiting als het kind dat gepest wordt. Het is een machtsspel, om geaccepteerd te worden en gezien te worden.’

Anti-pestbeleid draait vaak om het weerbaarder maken van de slachtoffers, maar het zijn dus juist de pesters met wie iets aan de hand is?

‘Dat is wat ik denk, ja. Ik heb niet alleen met deskundigen gepraat en lang kinderen geobserveerd, maar ook veel boeken over het onderwerp gelezen. Pesten is een enorm gecompliceerd mechanisme. Maar ik geloof dat het juist de pester is die een enorm gebrek aan zelfvertrouwen heeft. Degene die pest, is degene die geholpen moet worden. Al lijkt dat misschien vreemd.’

Wat Un monde zo beklemmend en indrukwekkend maakt, is dat we de school nooit verlaten. De kinderen zijn steeds onder elkaar en er zijn weinig volwassenen in de buurt.

‘Ik vind het altijd interessant als je bij een film zelf een deel van het verhaal kunt aanvullen. We zien alleen wat op school gebeurt, de rest mag je erbij bedenken. Daarnaast is het mijn uitgangspunt geweest om in deze film een minimaatschappij te tonen: de hele wereld samengebald in één gebied. Dat is het schoolplein voor mij. Als je mondiale conflicten terugbrengt tot de essentie, kom je op een soort speelplein uit.’

‘Op het moment dat een kind zijn familie verlaat en zich moet bewijzen in een andere omgeving, moet het nieuwe codes leren, nieuwe regels volgen, sociale connecties maken. De invloed van de school is niet te onderschatten, we brengen er zo veel tijd door. Dat is bepalend voor hoe we ons gedragen. Ook later, in de buitenwereld. En soms gaat het gepaard met geweld. Dan moeten we dingen opgeven, iets van onszelf afstoten.’

Zoals Nora op een gegeven moment haar broer verloochent, omdat hij haar sociale positie ondergraaft?

‘Ja. Dat hangt weer samen met de angst voor uitsluiting. Als het schoolplein iets zegt over onze maatschappij als geheel, dan denk ik dat het geweld en de emotionele pijn het veelzeggendst zijn. Kinderen hebben het bijvoorbeeld meteen door als een kind afwijkt van de norm. We zijn zo gewend elkaar langs een meetlat te leggen. Zo ontstaan verschillen en afstand tussen mensen, we creëren normen en veroordelen elkaar.’

Jong acteertalent

Vanaf welke leeftijd kan een kind acteren? Het is een vraag die regelmatig terugkeert wanneer jonge kinderen indruk maken in een film. Want spelen ze bewust een rol, die piepjonge sterren, of zijn ze vooral zichzelf en is het de regisseur die er een personage van boetseert?

Pedagogen zijn het erover eens dat het voor kinderen tot een jaar of 7 moeilijk is om onderscheid te maken tussen fantasie en realiteit. Aan jongere kinderen is dus lastig uit te leggen wat een rol is. Dat is terug te zien in de geschiedenis van filmprijzen: kindacteurs worden af en toe genomineerd, maar zijn dan vrijwel altijd ouder dan 8. Winnen doen ze meestal niet. Tatum O’Neal is tot nu toe de jongste Oscarwinnaar in een acteercategorie: ze was 10 toen ze in 1974 won voor haar bijrol in Paper Moon.

Opvallend was dan ook de prijs voor de beste actrice op het filmfestival van Venetië in 1996. Die ging naar Victoire Thivisol, die 4 jaar oud was toen ze de hoofdrol speelde in Jacques Doillons rouwdrama Ponette. In een making-of van de film was later te zien dat zij wel degelijk begreep dat ze een bedroefd meisje speelde.

Uitzonderingen zijn er nu eenmaal altijd: sommige kinderen hebben een ingebakken acteertalent dat er op zeer jonge leeftijd al uitkomt. Maya Vandenbeque, die Nora speelt in Un monde, lijkt ook in die categorie te vallen. Ze was 7 jaar toen ze de rol kreeg, vertelt Laura Wandel. ‘Ze kwam bij de audities binnen en zei: ‘Alles wat ik heb, wil ik geven aan deze film.’’

Een bekend advies voor filmmakers is om nooit met dieren of met kinderen te werken. Was het echt zo lastig?

‘Je moet ervoor zorgen dat ze niet recht in de camera kijken, maar dat is een kwestie van wennen. Wat ik vooral moeilijk vond, is dat ik op alle technische aspecten van het filmmaken moest letten en er tegelijk voor moest zorgen dat de kinderen in orde waren. Ik voelde me erg verantwoordelijk voor hun welzijn. Het is een intense film, dus we moesten ze steeds goed uitleggen wat er gebeurde. Ze moesten zich ook genoeg kunnen ontspannen, en spelen tussen het filmen door.’

Was je bang dat de kinderen op de filmset niet altijd onderscheid konden maken tussen fictie en realiteit?

‘Daar hebben we een proces voor ontwikkeld in samenwerking met een orthopedagoog. We hebben maandenlang elk weekend gerepeteerd, waarbij de kinderen veel improviseerden, maar ook tekeningen maakten van alles wat er in de film gebeurt. Die tekeningen werden samen het scenario.’

‘Daarnaast maakte elk kind een pop. Dat was hun personage. Zo snapten ze beter dat wat er op de set gebeurde, niet over henzelf ging. We hebben natuurlijk ook veel gepraat over pesten. Maar gek genoeg namen ze de heftigste pestscènes helemaal niet zwaar op. Ze hadden tussen de opnamen door zo veel lol, dat het juist moeilijk was om duidelijk te maken dat ze wel serieus moesten kijken.’

Pestaanpak

Pesten lijkt een onuitroeibaar probleem. Een effectieve aanpak ontbreekt, stelt de Nederlandse kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer, die in september opperde dat pesten strafbaar gesteld zou moeten worden. Scholen kijken toch het liefst de andere kant op, zo ervoer ook filmmaker Laura Wandel tijdens haar onderzoek voor de schoolpleinfilm Un monde. ‘Ik ben bij veel Belgische scholen langsgegaan om kinderen te observeren en met leraren en directeuren te spreken. Als ik uitlegde waar de film over zou gaan, hoorde ik meestal: o, maar dat gebeurt hier niet, er is hier niets te zien.’

Meer over