Recycle-druide van natuurlijk afval

Iglo's van natuurlijke materialen en de logische reeks van Fibonacci. Mario Merz (78) liet zich inspireren door de orde in de natuur en zette zich af tegen het establishment....

Rutger Pontzen

Op de afgelopen Biënnale van Venetië, dit jaar, exposeerde de Engelse kunstenares Tacita Dean nog een 16mm filmpje van de oude Mario Merz. Zittend onder een boom, slenterend door zijn tuin en zwijgzaam verdwijnend door de deur van zijn woning. En dat alles opgenomen met scherp tegenlicht, waardoor de Italiaanse kunstenaar feitelijk alleen als een donkere schim te zien was.

Of de korte film een vooraankondiging van zijn naderende dood was, was toen nog niet duidelijk. Achteraf gezien blijkt van wel. Afgelopen zondag stierf Mario Merz op 78-jarige leeftijd in Turijn.

Merz kreeg zijn grootste bekendheid door zijn iglo's, die hij vanaf 1968 maakte. Hoewel in verschillende soorten en maten zijn ze constructief aan elkaar verwant: een metalen frame gedrapeerd met platen leisteen, glas, modder, lood en takken. Voor Merz was de iglo het zinnebeeld van de 'oerwoning', de terugkeer naar de meest basale, nomadische leefomgeving en het gebruik van natuurlijke materialen.

Hij deelde die belangstelling met Giuseppe Penone, Luciano Fabro, Michelangelo Pistoletto, Jannis Kounellis en Alighiero Boetti. Kunstenaars waarmee hij in de jaren zestig de beweging Arte Povera oprichtte (de naamgeving kwam van de Italiaanse curator en criticus Germano Celant), waarvan Merz als recycledruïde de belangrijkste vertegenwoordiger gezien kan worden.

De beweging ontstond als reactie tegen de volgens hen doorgeschoten technologisering van de maatschappij. En uit onvrede over het conservatieve en commerciële klimaat binnen de museumwereld en de kunsthandel. Reden waarom ze (aanvankelijk) werk maakten van vergankelijke onderdelen, die voor de verkoop niet erg geschikt waren.

Zijn hang naar de natuur en het ontstaan van het leven bepaalde ook dat hij gebruik maakte van de getallenreeks van Fibonacci, waarin elk getal de som is van de twee voorgaande: 1-2-3-5-8-13. Fibonacci (en ook Merz) zag de reeks als de blauwdruk voor hoe groeiprocessen zich in de natuur voltrekken. Wie in Nederland over de A4 langs Schiphol heeft gereden zal de neongetallen tegen een van de muren van de luchthaven wel eens zijn opgevallen.

Zijn houding van anti-establishment kunstenaar ontstond tijdens de Tweede Wereldoorlog, na zijn afgebroken studie medicijnen, toen hij lid was van de anti-fascistische verzetsbeweging Recht en Vrijheid. Hij werd in 1945 gearresteerd en begon in zijn cel te tekenen met alle materialen die hij maar kon vinden. Pas vijf jaar na de oorlog ontstonden zijn eerste schilderijen, die hij begin jaren zestig doorkliefde met flessen, paraplu's en tl buizen.

Werk van Merz was op verschillende documenta's en biënnales te zien. Vorige maand werd hij in Tokyo nog onderscheiden met een van de belangrijkste kunstprijzen, de Praemium Imperiale, voor zijn bijdrage voor de beeldhouwkunst.

Meer over