Interview

Recensent Hans Bouman maakte een lijst van de 100 beste boeken van de afgelopen eeuw

Van James Joyce tot Ali Smith: recensent Hans Bouman maakte een selectie van 100 van de meest lezenswaardige boeken van de afgelopen eeuw. ‘Nee, Harry Potter was voor mij zeker geen moetje. Ik haalde elk nieuw boek op de dag dat het uitkwam in huis.’

Freelance boekenredacteur Hans Bouman Beeld Raymond Rutting
Freelance boekenredacteur Hans BoumanBeeld Raymond Rutting

Een ding wist recensent Hans Bouman zeker: de lijst moest geen oude witte mannen-lijst worden. Dat was wel een uitdaging. ‘Ik ben 65, dus ik bén een witte oude man. Ik heb mijn best gedaan dat perspectief te bevechten, maar wie weet dat ik het straks toch te horen krijg. Dat geeft ook niet, dan leer ik daar weer van.’

Een lijst met de honderd meest lezenswaardige romans die gepubliceerd zijn tijdens de honderd jaar dat de Volkskrant bestaat: een ‘ga er maar aan staan’-type klus. Zelfs als je, zoals Bouman heeft gedaan, alle non-fictie, poëzie en toneelteksten buiten beschouwing laat.

Bouman werkt al als recensent voor de Volkskrant sinds 1985, dus hij heeft de benodigde leesuren gemaakt. Ook zat hij twee keer in de jury voor de Libris Literatuur Prijs. En tóch, hij zegt het er maar gelijk bij: een ultieme lijst maken is onmogelijk.

‘Dit is ook niet de lijst met dé beste boeken van de afgelopen honderd jaar. Dat hangt zo af van smaak, en ik heb vast ook werken over het hoofd hebben gezien. Maar dit zijn absoluut honderd ván de beste boeken van de laatste honderd jaar.’

Hoe heb je in het selectieproces geprobeerd te voorkomen dat het een witte-mannen-lijst zou worden?

‘Ik ben eerst tot een lijst gekomen van 140 boeken die er ábsoluut in moesten staan. Toen moesten er dus nog 40 af. Bij die selectie ben ik gaan kijken naar de man-vrouw verhouding. In een aantal gevallen koos ik bij gelijke waarde, als ze allebei evenveel recht hadden om op de lijst te staan, voor de vrouwelijke auteur. Met in gedachten dat als ik straks met een lijst zou eindigen waar maar 10 procent vrouw was, ik daar niet blij mee zou zijn. 50/50 was het streven, dat is niet gelukt, volgens mij is het nu 35/65.’

Waarom lukte die 50/50 verhouding niet?

‘Ik wilde niet dat de lijst vooral een statement over diversiteit werd. Dat vond ik niet gepast, bij zo’n viering van het Volkskrant-jubileum. Hetzelfde geldt voor de verhouding tussen witte en niet-witte of ‘niet-westerse’ auteurs. Sowieso zijn Nederlandse werken relatief sterk vertegenwoordigd, het is tenslotte voor een Nederlands publiek.

‘Maar ik wilde er wel per se enkele grote Afrikaanse schrijvers in opnemen, zoals Nagieb Mahfoez en Chinua Achebe. Die auteurs zijn hier niet enorm bekend, maar wel van wereldniveau.

‘Auteurs uit Azië en Zuid-Amerika moesten er ook in, maar die waren iets makkelijker omdat die auteurs ook heel populair zijn geweest: uit Zuid-Amerika Gabriel García Márquez bijvoorbeeld, en Mario Vargas Llosa. Wat Azië betreft is Haruki Murakami natuurlijk een kanjer.

‘Trouwens, zo’n statement-lijst met een 50/50-verdeling van mannelijke en vrouwelijke auteurs en witte en niet-witte auteurs mag iemand wat mij betreft nog maken, graag. Schud het boeltje maar op.’

Wat waren voor jou de belangrijkste criteria om een roman op de lijst te zetten? Moesten het zoveel mogelijk de béste boeken zijn, of de meest lezenswaardige, of ook de boeken die de meeste invloed hebben gehad?

‘Het is een combinatie van al die dingen. Der Mann ohne Eigenschaften van Robert Musil heeft het bijvoorbeeld niet gehaald, terwijl dat in literaire kringen als een hoogwaardig boek wordt beschouwd. Maar als dat de enige standaard is, zou Harry Potter er weer niet bijkomen. En dat geldt ook voor The Lord of the Rings. Sommige instituten zullen hun schouders erover ophalen, maar ik vind dat die boeken ook een plek voor het voetlicht verdienen als ze zoveel mensen aan het lezen krijgen.’

Was de Harry Potter-serie toevoegen dan een moetje voor jou?

‘Néé, ik was juist deel van de Harry Potter-hype.’ Bouman lacht. ‘Alle boeken uit de serie heb ik meerdere malen gelezen, en nog als luisterboek, alles. Ik haakte pas aan toen deel vier verscheen, daarna heb ik de boeken op de dag dat ze uitkwamen in huis gehaald. Ik ben er nog net niet om twaalf uur ’s avonds voor naar de boekwinkel gegaan.

‘Er zijn mensen die wat neerbuigend over Harry Potter doen. Schrijver A.S. Byatt, die staat ook in de lijst met Possession, zegt: ze maakt gewoon gebruik van clichés uit de fantasy en mythologie. Dat is natuurlijk ook zo, maar ze doet het op zo’n leuke, toegankelijke en aanstekelijke manier dat ik er helemaal door werd meegenomen.’

Zo’n lijst kan wel intimiderend zijn als je niet weet waar je moet beginnen. Kan je iets aanraden voor een minder ervaren lezer die wel een teen in het literaire water wil steken?

‘Je kan natuurlijk beginnen met Harry Potter. Of neem een toegankelijk boek als Wilde Zwanen – een fantastisch epos over drie generaties vrouwen in 20ste eeuws China. Dat is typisch zo’n boek dat ik niet voor werk, maar puur voor mijn plezier heb gelezen.

‘Ik heb bewust niet alleen voor de ijzeren literaire werken gekozen, maar ook voor brutale boeken zoals The Country Girls van Edna O’Brien. Of een fantastisch strijdbaar boek als Un Uomo van Oriana Falacci, een heel goede Italiaanse journalist: haar toenmalige Griekse vriend was slachtoffer geworden van het regime van dictator Georgos Papadopoulos.’

Het komt niet over als een opsomming van de canon, er zitten ook minder bekende werken in.

‘Er zitten ook romans bij die misschien meer mijn persoonlijke voorkeur zijn. Jennifer Egan met A visit from the Goon Squad bijvoorbeeld – dat vond ik ongelooflijk knap gedaan. Ik las het op vakantie en ik zei tegen mijn vrouw en dochter: dit zit zo bijzonder in elkaar. Elk hoofdstuk is geschreven in een andere stijl, maar ze brengt het toch allemaal samen. Het leest als een trein en tegelijkertijd denk je: wauw, wat trekt ze hier alle registers open.

‘De lijst moest niet mijn eigen hobbyisme worden, maar als je dit werk mag doen, beloon je jezelf ook een beetje.’

Welk boek op de lijst zou jij zelf met hand en tand verdedigen?

‘Dan ga ik niet Proust of Joyce zeggen, want die redden zich wel. Ik denk dat ik dan kies voor Hotel du Lac van Anita Brookner, over een eenzame vrouw die een vakantie doorbrengt aan het Meer van Genève. Toen het verscheen in 1984 moest het strijden met twee boeken van gevestigde namen, Julian Barnes’ Flaubert’s Parrot en JG Ballards Empire of the Sun.

‘Toen Brookner de winnaar werd, zei iedereen: waarom dat dunne boekje, wat gebeurt daar nou in? Brookner is typisch zo’n auteur die onder het literaire geweld het onderspit dreigt te delven, terwijl dat kleinschalige van haar werk juist heel mooi en waardevol is. Voor dat boek zou ik me nog wel een keer hard willen maken.’

Dus jij staat open voor verdere discussie over deze lijst.

‘Zeker. Ik vind het altijd ontzettend leuk als mensen een tegenlijst maken. Stuur me een lijst met boeken die er absoluut in moeten. En dan natuurlijk ook – en dat is een stuk minder makkelijk – welke boeken er uit moeten, en waarom. Dat zou ik heel interessant vinden om te lezen. Kijk, elk boek op deze lijst kan ter discussie staan. Maar de kans dat je hier wat moois aantreft, is groot.’

Volkskrant 100 jaar - de beste 100 boeken van de afgelopen eeuw

De redactie van de Volkskrant blikt deze zomer terug op de mooiste werken die in de honderd jaar sinds haar oprichting zijn gemaakt. Te beginnen met: honderd van de meest lezenswaardige boeken van de afgelopen eeuw.

Meer over