'Radiohead heeft dezelfde kleurenrijkdom als Debussy'

Pianist-musicoloog Ralph van Raat opent vandaag een opvallende serie concerten: stukken van Debussy combineert hij met nummers van de Britse band Radiohead. Zo verschillend zijn die twee niet, vindt hij.

Ralph van Raat, het concertgebouw, Amsterdam.Beeld Daniel Cohen

Hij is, eerlijk gezegd, helemaal niet zo thuis in hedendaagse popmuziek. Een van zijn conservatoriumstudenten moest pianist, musicoloog en muziekdocent Ralph van Raat (36) wijzen op het bestaan van de band Radiohead; of preciezer, de pianotranscripties die pianist Christopher O'Riley in 2003 had geschreven van diverse Radioheadnummers. 'Toen ik de pianoversies hoorde vond ik ze waanzinnig goed en ik ben meteen ook naar de band gaan luisteren.'

Op 27/10 treedt Ralph van Raat op in TivoliVredenburg met het programma Ralph plays Debussy and Radiohead. Daarna volgen nog uitvoeringen in Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven.

Van het een kwam het het ander en nu heeft Britse avantgardepop bij Van Raat een plekje gekregen op de lessenaar, naast het klassieke werk van de componisten Debussy (1862 - 1918) en John Adams (1947). Van Raat speelt een programma waarin hij beide werelden laat horen. En hij schat ze van dezelfde waarde. Raar? Helemaal niet. Van Raat: 'Je kan over het algemeen zeggen dat Radiohead dezelfde kleurenrijkdom heeft in zijn harmonieën als Debussy. Waar klassieke muziek van voor Debussy zich hield aan regels voor akkoordenvolgorde pakte Debussy gewoon de notencombinaties die hij mooi vond klinken. Debussy gaat minder rechtlijnig van A naar B. Dat maakt zijn muziek grillig op een dromerige manier.'

Radiohead heeft net als Debussy die traditionele spanningsboog van klassieke tonaliteit afgeschud. Popmuziek klinkt makkelijk of voorspelbaar als het is gebaseerd op herhalingen van een traditioneel bluesschema. Denk aan een boogiewoogie-baslijn of zo'n beetje alle rock-'n-rollliedjes. Radiohead klinkt veel minder voorspelbaar. Van Raat: 'Met verschuivingen en sprongen in het ritme schurkt het soms tegen minimal music aan. Op die momenten heeft het weer overeenkomsten met werk van John Adams.'

Wacht, hij zal wat laten horen. In zijn Hilversumse huis speelt Van Raat op de vleugel het intro van Radioheads You. Met akkoorden die breed over de toetsen uitwaaieren in plaats van getokkeld op een elektrische gitaar klinkt het nummer groots en romantisch, maar het blijft herkenbaar als Radiohead. Dan Images Oubliées van Debussy. Het begin is fijner van opzet dan You maar de akkoorden hebben dezelfde volgorde waardoor de intro's op elkaar lijken als broertjes die na hun geboorte zijn gescheiden, in verschillende werelden hebben geleefd en elkaar weer hebben gevonden.

'Dat komt doordat beide openen met een klankcombinatie die spanning oproept, die vervolgens nergens wordt opgeheven met een akkoord dat voor onze oren als een natuurlijk einde klinkt. Debussy en Radiohead blijven zo doormijmeren. 'Nog eentje. De muzikale basis van Let Down van Radiohead is een herhaald simpel motiefje met subtiele accenten die telkens verspringen. Dat hoor je ook terug in John Adams' China Gates en Phrygian Gates.

Logisch dat Van Raat verliefd werd op Radiohead. Hij geeft les aan het Conservatorium van Amsterdam in de interpretatie van pianomuziek van Debussy tot nu. Net de muziek die overeenkomsten vertoont met Radiohead. 'Je kunt zeggen dat de interesse voor Radiohead via het achterdeurtje van de eigentijdse muziek bij mij binnen is gekomen.' Als puber had hij al een voorliefde voor moeilijke muziek, die je bijzonder kunt noemen. Want hoeveel 11-jarige jongens verpanden hun hart aan free jazz? Van Raat wel. Van daaruit ontwikkelde zich de liefde voor hedendaagse gecomponeerde muziek van Ives, Stockhausen, Ligeti.

Er kunnen wat hem betreft muren worden geslecht. En dan eerder de muren tussen de liefhebbers van de verschillende muzieksoorten dan muren tussen de muziek zelf. Want, 'alleen bij oppervlakkige beluistering kun je volhouden dat goede popmuziek zo heel veel anders is dan hedendaagse gecomponeerde muziek. Zeg nu zelf, in hoeverre verschilt goede techno nu van minimal music? Maar het een wordt gezien als serieus en het ander 'alleen maar' om op te dansen.'

Beeld Daniel Cohen

Niet alleen een klassiek getraind musicus als Van Raat ontvangt nu kwaliteitspop met open armen. Bij de beroepsgroep waar traditiegetrouw, met de vingers in de oren en de neus omhoog, voorbij werd gegaan aan popmuziek, wint het heidens gebonk aan gewicht. De Nederlandse harpist Lavinia Meijer heeft Karma Police, ook van Radiohead, op haar repertoire staan. De Venezolaanse dirigent Gustavo Dudamel is fan van rockband Aerosmith. De jonge New Yorkse componist Nico Muhly is zo hoteldebotel van zangeres Beyoncé dat hij op zijn blog een song-voor-song-analyse schreef van haar in 2013 album verschenen album Beyoncé. Zelfs een 'oudje' als componist Philip Glass nam als eerbetoon aan David Bowie symfonieën op die zijn gebaseerd op de Bowie-albums Low en Heroes.

Van Raat: 'Die meer ontspannen houding tegenover popmuziek komt voor een deel doordat de atonale periode in gecomponeerde muziek, die welluidendheid niet meer als norm hanteerde, steeds verder van ons komt te liggen. Muziek mag weer mooi klinken. Voor een deel komt dat ook doordat er nieuwe generaties klassieke musici zijn opgegroeid met popmuziek. De waardering daarvoor wordt met de tijd een steeds grotere vanzelfsprekendheid.' Wat hem betreft mag dat ook wel. Hij vindt dat oude aanmatigende snobisme jegens pop ergerlijk.

'Ik snap dat niet. Het is gebaseerd op aannames die nergens op zijn gestoeld. Dat alleen het klassieke repertoire het summum van al wat muzikaal is zou bevatten. Voor mij heeft een jazzpianist als Keith Jarrett zo'n prachtig toucher, elke klassieke pianist zou dat moeten horen.'

Laat hij dan maar de persoon zijn die mensen moet overtuigen van de waarde van muziek die ze misschien niet zo makkelijk aan hun borst zouden drukken. Het hoort bij zijn taak als musicus. Trouwens ook waar het waardering betreft voor moderne gecomponeerde muziek. En het gaat hem makkelijk af. 'Op mijn 14de zat ik al achter de piano met iets atonaals en het idee: 'Mensen gaan het heel raar vinden wat ik nu ga spelen, maar ik doe het toch.' Alleen als je iets echt heel goed of mooi of spannend vindt en daar overtuigend uitdrukking aan kan geven, kun je anderen over de streep trekken.'

Christopher O'Riley

Christopher O'Riley, de Amerikaanse pianist die de transcripties schreef van Radioheadliedjes, is ook de gastheer van het Amerikaanse radioprogramma From The Top. Bedoeld als platform voor jonge musici uit alle muziekgenres werd het programma snel een aangelegenheid voor alleen klassieke muziek. Als tegenwicht besloot O'Riley in 2003 zijn eigen arrangementen van Radioheadnummers te spelen. De muziek sloeg aan. Zozeer zelfs dat luisteraars, die na de afkondiging van O'Riley dachten met een klassiek componist te maken te hebben, bij het station informeerden waar ze meer muziek van deze 'meneer Head' konden vinden.

Meer over