Portugese broodjes en de nieuwe Sunday World

De 'zwarte' krant Sunday World wil 'een krachtige, integere stem' zijn in het nieuwe Zuid-Afrika. Voorlopig is het in ieder geval de krant die correspondent Hans Moleman het liefst leest op zondag....

ZO TEGEN HET EINDE van de zondagochtend, dat is het meest gunstige tijdstip voor mijn geliefde ritueel. Dan begint de zon de stad te verwarmen, de buurtbakker heeft zijn brood klaar, de kranten liggen in grote stapels bij de kassa.

Zachtjes neuriënd wordt de oude Vespa dan onder het afdak vandaan gehaald, een soepele voet trapt het scootertje aan - bouwjaar 1965, maar nog steeds lopen als een zonnetje, meneer - en daar pruttelt de correspondent in bedaagd tempo de heuvel op, richting centrum.

Verse Portugese broodjes en de nieuwe Sunday World - wat kan het leven toch verrukkelijk zijn in Johannesburg.

De World bestaat nu zes maanden, en in die tijd is het blad mijn favoriete zondagse leesvoer geworden. En dat terwijl ik helemaal niet tot de doelgroep van hoofdredacteur Fred Khumalo behoor. Want hij wil een kwaliteitskrant maken voor de betere zwarte lezer, zeg maar de zwarte yup. Maar ander volk is ook hartelijk welkom, natuurlijk.

Waarom het een aangename krant is? Sunday World is anders dan de concurrentie: meer van de straat dan de academische Sunday Independent, minder plat dan de Sunday Times, ver verwijderd van het reactionaire Afrikaner Rapport. Die drie zijn de voornaamste vertegenwoordigers van een Zuid-Afrikaanse zondagskrant-cultuur, die floreert. Want dit is een land met een Britse krantentraditie, de zaterdagedities van de gewone dagbladen hebben hier anders dan in Nederland weinig om het lijf. Het beste blijft bewaard voor de zondag.

Nou moet meteen gezegd dat niet lang alles wat in de World staat zo indrukwekkend is. De eerste pagina's zijn vaak doorbijten. Op de voorpagina van afgelopen zondag bijvoorbeeld prijkt een sensatieverhaal over een verkrachter die op maagden jaagt, geflankeerd door een grote kleurenplaat van Miss Lovely Legs Talitha Holtzhausen en haar secondanten Petunia Zwane en Mavis Moreme. En dan heeft een blinde opmaakredacteur de prijswinnende ledematen van de meiden ook nog bij de knieën afgesneden.

Maar binnenin laat de redactie zien dat ze tot beter in staat is. Verhalen over een corrupte provinciedirecteur die weer doodleuk door de regering is aangenomen, over een boere-school waar het racisme nog welig tiert, een feature over zwarte albino's en de vooroordelen waarmee die te kampen hebben, plus een voortreffelijke hele pagina over het krakende rechtbanksysteem.

Het buitenland komt er - zoals in bijna alle Zuid-Afrikaanse media - wat bekaaid af. Zelfs het eigen continent - hoezo burgeroorlogen in Angola en Congo? Maar de World heeft toch een redacteur die, nog wat onwennig, op een rijtje zet wat er zoal bij komt kijken als het Zuid-Afrikaanse leger naar Congo moet om vrede te stichten. Deze collega meldt zelfs dat Holland eveneens troepen naar de jungle van Kabila wil sturen. Primeur!

Het pareltje van de krant is deze keer echter de column van de zwarte mediaveteraan Joe Thloloe. Hij doet verslag van zijn ergernis over een interview met de Libische leider Kadhafi op het journaal van de Zuid-Afrikaanse staats-tv. Een marteling voor de kijker, een journalistieke aanfluiting, zo vat Thloloe het hilarisch klungelige en kritiekloze gesprek (van een half uur!) tussen chef SABS-nieuws Phil Molefe en de kolonel samen.

Is dat nou alles? Ja, dat is wel zo'n beetje alles. De World heeft ook nog een foto- en een showbizz-pagina, plus vijf bladzijden sport en een bescheiden uitgaans/cultuur/tv-programma-katern, maar daar zou ik toch niet de scooter voor willen aantrappen.

Bij de verwende Nederlandse zaterdagkwaliteitskrant-consument zal zo'n krant mager overkomen. Maar dit is Zuid-Afrika, een half ontwikkeld land met twintig miljoen mensen die amper kunnen lezen of schrijven, een lange geschiedenis van verdrukking van vrije geluiden plus een nieuwe ANC-regering die ook niet bepaald dol is op kritiek. Dan is het een behoorlijke prestatie om in korte tijd een zwart blad te maken dat een onafhankelijke koers zoekt. Zulke bladen zijn schaars in Zuid-Afrika. Ze bestonden eigenlijk niet.

Ik ben eens bij Fred Khumalo gaan kijken. Hij zit met zijn kleine redactie (alles bij elkaar nog geen veertig journalisten) in een wat treurig pand op een bedrijfsterrein aan de rand van Soweto. In hetzelfde gebouw wordt ook Sowetan gemaakt, de grootste en braafste zwarte krant van Zuid-Afrika. Sowetan is voor de helft eigenaar van Sunday World.

Khumalo heeft het moeilijk. De oplage van Sunday World (28 duizend exemplaren) blijft ver achter bij de verwachtingen, de adverteerders willen nog niet happen, de distributie loopt slecht - 'Het is soms een nachtmerrie', bekent de jongste (32) hoofdredacteur van Zuid-Afrika.

En dan zeuren ANC-functionarissen hem ook nog aan z'n kop dat hij te kritisch is. Laatst nog kwamen drie spin doctors van de minister van Water op bezoek, omdat de krant had geschreven dat het helemaal niet zo lekker liep met veel waterprojecten in arme zwarte dorpen. Terwijl de regering daarover juist altijd juichende verhalen afsteekt.

De World nam geen woord terug van de kritiek. Het heeft Khumalo wel verbaasd hoe gevoelig het ANC reageert op een kritische pers. Zeker als de kritiek ook nog eens uit zwarte hoek komt. 'Dat wordt door sommigen toch beschouwd als breaking of the brotherhood.'

De onafhankelijke koers van Sunday World komt niet uit de lucht vallen. In de jaren zeventig had Zuid-Afrika ook al een krant die The World heette: die werd onder de legendarische leiding van Percy Qoboza de stem van het zwarte verzet tegen de apartheid. Deze 'veel drinkende en snel levende katholieke jongen', zoals collega Joe Thloloe hem bij de lancering van de nieuwe Sunday World in herinnering riep, had in 1974 met een Nieman-beurs een jaar aan de Harvard-universiteit doorgebracht, waar hij werd gegrepen door Martin Luther King.

Toen hij terug kwam in Johannesburg en tot hoofdredacteur van de World werd gepromoveerd, schoof hij zijn blanke opzichter - 'redactioneel directeur' heette deze functionaris, die de toon van de krant bepaalde - aan de kant. Qoboza veranderde de World van een blad vol voetbal, misdaad en heksenverhalen in een krant die het regime kritisch volgde. In 1976, het jaar van de scholierenopstand in Soweto, was de World de stem van de zwarte woede. Een jaar later, nadat Steve Biko in een politiecel was doodgeslagen, had minister van justitie Jimmy Kruger er genoeg van. In de vroege ochtend van 19 oktober viel de politie de redactieburelen binnen, hoofdredacteur Qoboza en zijn rechterhand Aggrey Klaaste - tegenwoordig hoofdredacteur van de Sowetan - werden gearresteerd. The World werd verboden.

Fred Khumalo rekent op een betere toekomst. De eigenaars van de nieuwe World hebben hem verzekerd dat ze financieel een lange adem hebben, zodat de krant er een paar jaar over mag doen om uit de verliezen te komen. 'We hopen tegen die tijd op een oplage van 150 duizend te zitten'.

Hij maakt zich alleen wel zorgen over adviezen die hem nu al uit de hoek van de Sowetan bereiken. Dat Sunday World meer op de bloedeloze, brave Sowetan moet gaan lijken. Dat het dan wel goed komt. Maar de hoofdredacteur wil een andere krant maken: 'Een krachtige, integere stem die respect oproept in het nieuwe Zuid-Afrika.'

Meer over