Poesjkin is Ruslands onbesmette held

P-dag, zo hebben de kranten de dag gedoopt waarop Rusland het tweehonderdste jubileum van de nationale dichter Aleksandr Poesjkin viert....

Dat het jubileum van een 19e-eeuwse dichter met zoveel verve wordt gevierd, zou in elk ander land ondenkbaar zijn. Maar in Rusland worden schrijvers en dichters als halve goden vereerd en Poesjkin is meer dan een dichter - hij geldt als de vertolker van de Russische ziel. 'De betekenis van Poesjkin? Wat een vraag', zegt regisseur Andrej Chrzjanovski, die net een film heeft gemaakt, gebaseerd op tekeningetjes die de dichter in de kantlijn van zijn manuscripten placht te krabbelen. 'Alsof je vraagt wat mijn vader en moeder voor mij betekenen.'

Poesjkins portret siert in Moskou lantaarnpalen, bushokjes en flatgebouwen. Zijn versregels hangen op banieren boven de boulevards en zijn aangeplakt in de metro. De hele maand zijn er exposities, literaire avonden, concerten, toneelvoorstellingen, en conferenties over Poesjkin.

Rusland heeft in deze tumultueuze tijd diepe behoefte aan nationale symbolen die niet zijn bezoedeld door de dramatische gebeurtenissen van deze eeuw. De dichter is misschien de enige figuur die wordt bewonderd door Russen van alle gezindten - door de communisten om zijn rebellie tegen de tsaar, door de nationalisten om zijn vaderlandsliefde, en door de hervormers om zijn verlichte ideeën. 'Vandaag de dag is hij zo ongeveer het enige waarover we het allemaal eens zijn', vindt de dichter Lev Rubinstein.

Russen groeien op met Poesjkin, of ze willen of niet. Ze luisteren naar zijn sprookjes op de kleuterschool, leren lezen aan de hand van zijn korte verhalen en moeten zijn gedichten uit het hoofd leren voor hun eindexamen. De helft van de Russen blijft zijn werk lezen na hun schooltijd, zo bleek uit een recente opiniepeiling. TV-maker Andrej Gerelits schoot voorbijgangers op straat aan, bezocht een blindeninstituut, een gevangenis en de Doema, ging naar de kolchozen en had nergens moeite mensen te vinden die elk een paar regels uit Poesjkins meesterwerk Jevgeni Onegin voor de camera wilden declameren. Zo schotelt hij Rusland elke dag op prime-time een paar minuten Poesjkin voor. 'Het is een encyclopedie van het Russische leven', zegt Gerelits begeesterd. 'Iedereen herkent zichzelf in zijn gedichten.'

Het bedrijfsleven heeft Poesjkin als marketinginstrument ontdekt. Het portret van Poesjkin prijkt op de bonbons van de Rode Oktoberfabriek, wodka-fabrikant Smirnoff heeft een fles op de markt gebracht in de vorm van een borstbeeld van de dichter, en Coca Cola gebruikt een van zijn beroemdste dichtregels - 'Ik herinner me een magisch moment - als uitsmijter in de Russische reclamecampagne.

Poesjkin is de lieveling van Ruslands politici. Ze hopen dat er iets van zijn populariteit op hen zal afstralen. Communistenleider Zjoeganov hield in het Poesjkin-instituut een vurige speech over de dichter (en over de noodzaak om de Russische taal zuiver te houden). Ex-premier en Balkangezant Viktor Tsjernomyrdin, berucht om zijn ongrammaticale zinnen, sponsorde de uitgave van een 22-delige luxe-editie van Poesjkins Verzamelde Werken.

Toch is het onzeker of Poesjkins populariteit de snelle veranderingen in Rusland zal overleven. In de Sovjet-Unie had cultuur geen concurrentie, nu moeten dichters opboksen tegen het worldwide web, techo en soaps. Kinderen die de vraag kregen voorgelegd wie Poesjkin was, gaven antwoorden als 'de eerste astronaut' en 'de volgende president'. Hun idolen zijn popzangers, Hollywood-sterren en topsporters. 'Jongeren associëren Poesjkin alleen nog met zijn standbeeld, jeweetwel, zeggen ze, dat standbeeld bij de McDonalds', lacht Olja Maksimova, dj bij Moskou's populairste praatradio. 'Het is taal die jongeren niet aanspreekt, iets wat je op school in je hoofd moet stampen om een goed cijfer te halen.'

Meer over