Reportage

Paul Verhoeven: 'Misschien vinden ze Elle wel weer te pervers'

Paul Verhoeven regisseert op dit moment een thriller met Isabelle Huppert in de hoofdrol. Een gesprek met de regisseur, de producent en de hoofdrolspeelster op bezoek op de besloten set in Parijs.

Paul Verhoeven met Isabelle Huppert op de set van Elle. Beeld Guy Ferrandis
Paul Verhoeven met Isabelle Huppert op de set van Elle.Beeld Guy Ferrandis

O? Curieus. Voor een hoogst besloten set glip je er toch opmerkelijk eenvoudig in. Geen bewaking, geen pasjes, de deur op een kier. De brede elektriciteitskabels die naar buiten lopen, geven aan dat hier in deze Parijse passage wel de opnamen van de psychologische thriller Elle zullen zijn. Het is zaterdagochtend, half negen. Eenmaal binnen zien we Paul Verhoeven (76) op zachte toon instructies geven aan zijn cast en crew. In het Frans, vloeiend Frans zelfs. Ter voorbereiding van het project is hij in retraite geweest in het Taleninstituut Regina Coeli, beter bekend als 'De nonnen van Vught'. Daar kun je je met een spoedcursus laten bijspijkeren; Máxima leerde er Nederlands. Bijkomend voordeel in dit geval is dat Frans dé filmtaal bij uitstek is. Découpage. Cinéma. Objectif de longue focale. Het 'action!' (als in: ak-ti-ón) klinkt dan ook vrij geroutineerd. In elk geval komt alles in beweging, inclusief hoofdrolspeelster Isabelle Huppert. 'Het wordt gewaardeerd hoor', zal ze later uitleggen, 'dat Paul ons in het Frans toespreekt.' De regisseur zelf houdt het op een eenvoudig 'het kon niet anders. De spraakverwarring bij Engels als voertaal zou verschrikkelijk zijn geweest.'

Draaidag 47 speelt zich af op de fictieve burelen van een computergamebedrijf waar Huppert als CEO Michèle de scepter zwaait. Ze dirigeert die zaal vol verzamelde whizzkids en nerds met strakke hand, we zien ze geconcentreerd in de monitors van hun computer kruipen. Maar nu heeft Michèle even geen oog voor de werkvloer. Haar gedachten zijn op dit moment in het verhaal bij de onbekende stalker die haar eerder in haar appartement heeft overrompeld en misbruikt, en die sindsdien een diabolisch kat-en-muisspel met haar speelt.

Michèle heeft zich voorgenomen haar dagelijkse gang van zaken hierdoor niet te laten ontregelen. Uiteraard gebeurt dat toch, vastbesloten als ze is haar stalker en diens motieven te ontmaskeren. Sterker: het is haar opzet de rollen om te draaien, ze schept langzaamaan steeds meer genoegen in haar wraakoefening. Een riskante onderneming, die haar in een spiraal van levensbedreigend gevaar en roekeloze lustbeleving brengt.

Philippe Dijan

Zo luidt althans de summiere samenvatting - beknopte info is thrillers in voorbereiding natuurlijk zeer eigen. Vaststaat dat alle kantelende plotpunten zijn ontleend aan de roman "Oh..." van auteur Philippe Djian, hij won er in 2012 de Prix Interallié mee. Het verhaal werd door de Amerikaanse scenarist David Birke omgeschreven tot Elle, en Paul Verhoeven deed er met zijn specifieke voorkeuren reeds op papier nog een schepje bovenop, zo horen we hier.

Isabelle Huppert: 'Ik zie Michèle als een vrouw die weigert om zich emotioneel te laten breken. Ze heeft daar gewoon geen tijd voor. In die zin is Michèle een uitgesproken hedendaags personage. Ze moet alles in haar eentje doen: een bedrijf runnen, ze heeft een zoon die niet wil deugen, een veeleisende moeder, en daar tussendoor speelt die kwestie met haar belager. Gedurende het verhaal maakt ze een accumulatie aan ingrijpende gebeurtenissen mee, ze vormen een aanslag op haar standvastigheid. Maar ze staat niet toe zichzelf te beklagen. Ze houdt liever het initiatief. Paul schetst haar met zijn specifieke gevoel voor morbide humor. Het is nog te vroeg om erover te oordelen, maar juist die standvastigheid van Michèle, door alle stormen heen, zou weleens de voornaamste attractie van de film kunnen zijn. Zo probeer ik haar in elk geval te spelen.'

Aha! Dus dat is wat een bioscoopscherm voor je doet. Twee dingen vallen op als je de grote Franse actrice voor het eerst ontmoet. a) Wat is ze in werkelijkheid klein van stuk - ze had wel een nicht van Carice van Houten kunnen zijn, al net zo petite. En b) wat straalt ze een kracht uit, desondanks. 62 is ze nu, en in haar lange loopbaan van inmiddels 121 titels heeft Huppert eerder gevaarlijke vrouwen verbeeld. Denk alleen al aan de sadomasochistische lerares Erika uit Michael Haneke's La pianiste (2001). Maar dit is toch weer iets anders, zegt ze, iets nieuws, een wraakzuchtig personage als Michèle heeft ze nog niet eerder gedaan. 'Ik was dan ook zelf de voornaamste pleitbezorger om van "Oh..." een speelfilm te maken.'

Niet door

Van bijna alle cineasten gaan veel projecten uiteindelijk níét door. Paul Verhoeven deed er, anders dan anderen, nooit geheimzinnig over. Een kleine greep.

- Verfilming van Simon Vestdijks Anton Wachter-romans.
- Mistress of the Seas, met Geena Davis als vrouwelijke piraat (1993)
- Knielen op een Bed Violen naar Jan Siebelinks bestseller (is overgenomen door Ben Sombogaart).
- Vervolg op The Thomas Crown Affair, met Pierce Brosnan en Angelina Jolie.
- Crusade, die ook wel bekend staat als 'het beste script dat nooit verfilmd werd'; middeleeuws kruisvaardersspektakel met Arnold Schwarzenegger in de hoofdrol.
- Biopics over Raspoetin, markies De Sade, Houdini, Jan van Leyden en Hernán Cortés.
- De slag om Leningrad (900 Days: The Siege of Leningrad)
- Verfilming van de roman Mont-Oriol (1887) van Guy de Maupassant.
- Verfilming van de verhalen over Rechter Tie.
- Verfilming van Louis Couperus' roman De stille kracht.
- Verfilming van Jan Wolkers' roman Serpentina's Petticoat
- Verfilming van de Zweedse misdaadroman One Step Behind van Henning Mankel.
- Official Assassins, over nazi-geleerden die naar Amerika vluchtten.
En, Verhoevens belangrijkste project dat (nog) niet doorging: Christ, the man, zijn verfilming van het leven van Christus.
Mirjam van Zuidam

Belle du jour

Producent Saïd Ben Saïd schuift aan. Met zijn bedrijf SBS Films (niet te verwarren met de zender) produceerde hij onder meer De Palma's Passion, Polanski's Carnage en Cronenbergs Maps to the Stars.

Hij vertelt: 'Isabelle kwam naar mij toe met het idee deze roman te verfilmen. Ik zag wel een soort van Luis Buñuel-vertelling voor mij, denk aan zijn Belle de jour. Catherine Deneuve heeft daarin ook tal van erotische fantasieën, ze leidt eveneens een soort van dubbelleven. We hebben erover gesproken wie het zou moeten doen, en Isabelle en ik kwamen uit bij Paul Verhoeven. Ik heb hem het boek toegestuurd en hij toonde interesse. Van daaruit hebben we de zaak op de rails gezet. Dat het in het Frans moest, dunkte mij geen probleem. Het is eerder vertoond. Haneke werkt in het Duits, Engels én Frans. Polanski waaiert uit. Buñuel zelf stak taalgrenzen over. Waarschijnlijk is het voor een regisseur een voordeel om in een volstrekt nieuwe omgeving te kunnen opereren. Het maakt je weer vrij.'

Nou ja, vrij?, glimlacht Verhoeven 's avonds bij het diner. 'In mijn jeugd heb ik nog eens een jaartje in Parijs gestudeerd, zo had mijn vader dat bedacht. Maar dat is zestig jaar geleden. Idioot genoeg duikt die diep verscholen kennis tijdens zo'n taalcursus toch weer op. Het gaf mij voldoende zelfvertrouwen om aan Elle te beginnen.'

In het diepe

En het is waar: je moet allereerst het verhaal zien zitten. En dat deed hij, maar hij was toch ook gestreeld door de Franse waardering, dat speelde heus wel mee. 'Ik zou er zelf niet over durven beginnen, maar hier word ik heel deftig als filmauteur gezien. Daar zijn ze sinds de nouvelle vague dol op, op de regisseur als auteur met een eigen signatuur en een compleet oeuvre om het te bewijzen. Het is dus eigenlijk allemaal de schuld van mijn oude vriend François Truffaut en Cahiers du cinéma dat we hier nu zitten. Zij zijn per slot van rekening ooit met dat idee van filmauteurschap begonnen.'

Feit is dat in Frankrijk de Verhoeven-retrospectieven niet van de lucht zijn. En in april komt zijn Jezus-boek er in vertaling uit. In Parijs wordt hij nu regelmatig aangesproken op zijn werk, dat is weer eens wat anders. 'Al na het echec van Showgirls heb ik gedacht: misschien zit mijn tijd er in Hollywood wel op. Ik zou het eens in Frankrijk moeten proberen. Daar heb ik tenminste nog fans, zelfs Spetters vonden ze er goed. Maar zo'n impuls werp je dan weer van je af. Té gecompliceerd, nietwaar? Nu is het er alsnog van gekomen.'

Overleven, dat is het wel, ja. Niet alleen door de taal, ook omdat hij met een geheel nieuwe crew moet werken. In Nederland, en later ook in Hollywood, koos hij bij voorkeur een vaste ploeg. Met uitzondering van assistent Mita de Groot is hier van een inner circle in het geheel geen sprake. De enige die hij op de set kent, is acteur Christian Berkel, die het sleutelpersonage Robert speelt. Eerder deed hij als generaal Käutner mee in Verhoevens Zwartboek. Voorts weet hij de Nederlandse editor Job ter Burg aan zijn zijde, maar die komt pas in het spel tijdens de postproductie.

'Niet sinds RoboCop ben ik zo in het diepe gegooid. Toen moest ik ook helemaal opnieuw beginnen, maar had ik tenminste nog cameraman Jost Vacano bij me, met wie ik Soldaat van Oranje en Spetters had gedraaid. Nu werk ik met Stéphane Fontaine als director of photography. Ik kende zijn goede reputatie al wel, met films als Un prophète, maar nog niet de persoon. Als de zaken eens spaak lopen, kan dat verdomde eenzaam zijn. Maar vooralsnog vind ik cast en crew opvallend positief. Auteur, hè? Haha.'

Scène uit Showgirls, de film van Paul Verhoeven die in 1995 in première ging. Beeld Kippa
Scène uit Showgirls, de film van Paul Verhoeven die in 1995 in première ging.Beeld Kippa

Ça va bien? Oui, oui

En zijn hoofdrolspeelster? Hoe verhoudt hij zich tot Isabelle Huppert? 'Ze komt op mij over als een mysterieuze vrouw, ze geeft zich niet snel bloot. Maar als we gaan draaien, staat het er in twee, drie takes op. Uiterst professioneel. Dat was met Sharon Stone wel anders. Samen met Carice van Houten is Isabelle waarschijnlijk de beste actrice met wie ik ooit heb gewerkt.'

Bonjour. Franse filmsets zijn een tikkeltje anders, blijkt. Ça va bien? Oui, oui. Er wordt wat afgeschud met die handen, en dat gezoen gaat ook maar door. Kost je al gauw een serieus deel van je draaidag. Minus Isabelle, want een échte filmdiva houdt zich natuurlijk afzijdig van dat geëxalteerde gedoe. Zij zit stilletjes in haar kleedkamer, te wachten tot ze weer op moet. Maar vervolgens gaat het er uiterst gedisciplineerd aan toe. Zonder morren. Vol verwachting, ook. Die zaal met computernerds, dat zijn allemaal vrijwilligers. Ze hebben een week vrijaf genomen van studie of werk, om maar in Elle te kunnen figureren.

Met 8 miljoen euro is het budget voor een Verhoevenfilm niet heel ruim bemeten; dit is eerder een upmarket arthousefilm. In zekere zin is daamee de cirkel rond: zijn vroegste Nederlandse films werden ook voor een habbekrats gemaakt.

'Ik volg Paul al sinds de dagen van Turks fruit', had Isabelle Huppert geëxpliceerd. 'Die film was heel belangrijk voor mij, er werd zó vrij in geacteerd. Toen-ie uitkwam, werd het echt een schandaalstuk in Parijs. Er werd gesproken over porno, volkomen ridicuul. Turks fruit werd weggestopt in een achterafzaaltje, daar heb ik 'm gezien. De enige recensent die de mensen met een juichende kritiek aanmoedigde om ernaartoe te gaan, was de recensent van Charlie Hebdo.

'Voor mij is het daarom heel bijzonder om nu zelf met Paul te kunnen werken. Hij is zo precies, zeg maar geobsedeerd. Alle details zitten al in zijn hoofd. Hij is volledig gefocust op wat hij wil zien, maar aan de andere kant is hij een van die grote regisseurs die nieuwsgierig is naar wat een acteur of actrice allemaal zelf meebrengt naar de set. In Elle zit ik zo'n beetje in elk frame, in elk shot, in elke scène. Dan moet je je regisseur wel durven vertrouwen. Ik krijg het idee dat hij gedurende de film met zijn camera 180 graden om mij heen cirkelt en langzaamaan zoomt hij steeds dieper in op de verborgen aspecten van mijn personage.'

Scène uit Turks Fruit. Beeld -
Scène uit Turks Fruit.Beeld -

Charlie Hebdo

Wat dan ook wel weer opmerkelijk is: de redactie van de door Huppert aangehaalde Charlie Hebdo zit hier precies 70 meter vandaan, een straatje verder. Op de dag van de aanslag, 7 januari 2015, was Verhoeven met zijn crew net locaties aan het zoeken, verderop in de stad. Van alle toestanden heeft hij op het moment zelf dus niets meegekregen. Niet veel later verschenen er berichten op internet, die weer geruisloos door de gedrukte media werden overgenomen, dat door de gewijzigde omstandigheden een grote Elle-buitenscène bij een politiebureau moest worden geschrapt. Allemaal flauwekul.

'Om te beginnen', weet Verhoeven, 'is het helemaal geen grote scène. En ten tweede hebben we wat geschoven met het draaiboek, zodat we hem aan het einde van de rit van de Franse autoriteiten mogen opnemen. Niets aan de hand. Nou ja, wat dat betreft, dan.'

Eind maart zit zijn Franse experiment erop. De producent zal bij het komende festival van Cannes een eerste presentatie gaan plannen. En als alles meezit, gaat Elle tijdens Cannes 2016 in wereldpremière, al moet je daar wel door de programmeurs voor worden geïnviteerd.

'Even afwachten nog. Misschien vinden ze Elle wel weer te pervers, te duister, te expliciet. Zou kunnen. Want het zit er allemaal in. Zélfs Turks fruit werd destijds als inzending voor het festival geweigerd. Het Nederlandse ministerie van Cultuur kreeg een briefje op hoge poten van de organisatie hoe ze het in hun hoofd hadden gehaald om zo veel viezigheid op te sturen. En dat dan allemaal in het altijd zo libertaire Cannes. Maar er is wel wat veranderd, natuurlijk.'

Wat het ook wordt, in Parijs had hij een toptijd. Het was alweer even geleden dat hij op de set stond. Na Zwartboek (2006) had hij drie jaar terug alleen nog het internetproject Steekspel gedaan. Projecten werden aangekondigd, projecten werden afgevoerd. Daarom was-ie zonder al te veel tam-tam vooraf nu maar eens gewoon gaan draaien.

'In de maanden dat ik hier nu in relatieve rust zit, ben ik echt van Parijs gaan houden. Alleen al omdat er in elke straat gewoon nog drie boekhandels zitten; kom daar maar eens om in Hollywood. Cultuur stelt in Parijs nog werkelijk iets voor, ik vind dat wel hoopvol. Misschien moest ik na bewezen succes van Elle nog maar een Franse film doen.'

undefined

null Beeld .
Beeld .

De bron

Philippe Djian (Parijs, 1949) is de populaire Frans-Armeense auteur van de thriller "Oh..." waarop de speelfilm Elle nu gebaseerd is. In Nederland werd hij vooral bekend door zijn roman 37°2 le matin, die in 1986 de grondslag vormde voor de speelfilm Betty Blue. Andere speelfilms naar zijn werk zijn, in het Engels: Blue Hell, Unforgivable en Love is the Perfect Crime. Djian houdt er een zeker rock 'n' roll-imago op na, pent af en toe liedteksten, schrijft ook voor tv, permitteert zich wat journalistiek werk, en woont thans na veel omzwervingen in Biarritz. In het Nederlands zijn vier van zijn boeken vertaald (De witte madonna; Betty Blue, Frictie, Het vervloekte bestaan). Daar zit het bekroonde "Oh..." dus nog niet bij.

Meer over