ArchitectuurMentaal monument

Parkeergarage Kempering in de Bijlmer wordt gesloopt, maar blijft ook een beetje bestaan

Door elementen uit het gebouw te behouden en het silhouet terug te brengen in de stad, ontstaat een ‘mentaal monument’.

Parkeergarage Kempering in de Bijlmer. Beeld Imagine IC
Parkeergarage Kempering in de Bijlmer.Beeld Imagine IC

Wat maakt een gebouw monumentwaardig, en wie gaat daar over? Zeven jaar is gesproken over de status en toekomst van Kempering, de laatste oorspronkelijke parkeergarage van de Amsterdamse Bijlmer. De kogel is door de kerk, of beter gezegd: de kogel gaat in het gebouw, dat op 16 maart is overgedragen aan de sloper.

Maar dat betekent niet het einde van Kempering, vernoemd naar de bijbehorende flat. De gemeente heeft aan erfgoedorganisatie Imagine IC gevraagd samen met bewoners en betrokken burgers een plan te maken om het gebouw voort te laten leven als ‘mentaal monument’.

Dierbare herinneringen

De garage, die al jaren leegstaat en is verloederd, wordt door sommigen gezien als symbool voor de mislukking van de Bijlmermeer. Eind jaren zestig gebouwd als stedenbouwkundige utopie, werd de wijk vooral bekend door de criminaliteit en drugshandel die opbloeide rond de garages. Maar er zijn ook architectuurkenners die vinden dat dit authentieke stukje Bijlmer behouden moet worden. En er zijn bewoners met dierbare herinneringen aan het betonnen gebouw, dat ook als atletiekbaan en kerk werd gebruikt en waar de afgelopen jaren culturele evenementen als festival Garage plaats vonden.

Vanaf dat moment raakte Imagine IC bij de Kempering betrokken. De organisatie is in 1999 opgericht toen een grootscheepse stadsvernieuwingsoperatie in de Bijlmer begon, waarbij de bewoners weinig gehoord werden. Onder het motto ‘erfgoeddemocratie’ wil Imagine IC daar verandering in brengen. ‘Erfgoed vertelt wie we samen zijn, en wie we willen worden. Iedereen heeft daarin een stem’, staat op hun website. Hun onderkomen aan het Bijlmerplein heet ‘een open vloer voor onderhandeling over de samenstelling van het collectieve geheugen van Amsterdam’.

Het betonnen gebouw werd o.a. gebruikt als garage, kerk, atletiekbaan en festivalterrein. Beeld Imagine IC
Het betonnen gebouw werd o.a. gebruikt als garage, kerk, atletiekbaan en festivalterrein.Beeld Imagine IC

‘Onderhandelingsmethode’

Kempering toont hoe verschillend de gevoelens zijn die mensen bij gebouwen en plekken hebben. Imagine IC spreekt over emotienetwerken en ontwikkelde samen met de Reinwardt Academie (hbo-opleiding op het gebied van cultureel erfgoed) een gelijknamige ‘onderhandelingsmethode’. Deze geven ze onder meer vorm in de seminarreeks Stadsgevoel, waarin eerder casussen behandeld werden als het monument voor het slavernijverleden, het monument voor de Bijlmervliegramp en dus ook Kempering. Schrijver Murat Isik werd uitgenodigd om in de garage voor te lezen uit zijn boek Wees Onzichtbaar, waarin de garage figureert. Internationale experts gaven lezingen over hoe burgers kunnen bijdragen aan erfgoedontwikkeling, en spraken met de bestuurders van het stadsdeel.

Het stadsdeel deed eerder een oproep aan creatieve ontwikkelaars om plannen in te dienen voor de (tijdelijke) invulling van het lege gebouw. Zo kwamen ondernemer Jeannette Seret en architect Peter Dautzenberg met het idee voor een multifunctioneel buurtcomplex: Garage4all. Volgens stadsdeelbestuurder Dirk de Jager was geen van de plannen financieel haalbaar, evenmin als het idee om het gebouw te behouden door het een plek te geven in het Bijlmermuseum of het openluchtmuseum in Arnhem.

De enige optie die restte, was afbreken. Dan nog blijken er mogelijkheden voor erfgoedontwikkeling: ‘geregisseerde’ sloop. In november 2019 organiseerde Imagine IC een publieke schouw waaraan 32 geïnteresseerden deelnamen. Tijdens een rondgang door het gebouw schreven ze op wat volgens hen bewaard zou moeten worden. Daaruit kwam een lijst met items, waaronder het uithangbord van de Ghanese kerk, een aantal graffiti-tekeningen en woordenboeken van de asielzoekers die vorig jaar in het gebouw zijn getrokken.

Kempering was ook een vrijplaats voor graffiti-artiesten, onder wie bekende namen als Mick la Rock, Rogier Wagenvoort en SMIB. Beeld Imagine IC
Kempering was ook een vrijplaats voor graffiti-artiesten, onder wie bekende namen als Mick la Rock, Rogier Wagenvoort en SMIB.Beeld Imagine IC

Samen met Amsterdamse musea en het Stadsarchief is bekeken wie zich ontfermt over de voorgedragen objecten. Street Art Museum Amsterdam gaat een 3D-opname van het gebouw maken, waardoor je straks met een VR-bril door de garage kunt lopen. Een betonnen kolom met hartjes blijft behouden, ‘als symbool voor het rotsvaste geloof in de buurt, gekoppeld aan de strijd die door bewoners is gevoerd voor behoud van de garage’. Een aantal verhalen zal worden gedocumenteerd, zoals dat van Amellah, die sinds drie jaar als dakloze in het gebouw woont. Architect Dautzenberg stelde voor stukken muur uit te hakken en daarmee een paviljoen in de buurt te bouwen, waarin de kenmerkende geur van urine en diesel zou terugkeren. Dat bleek een brug te ver.

Bij de nieuwbouw zal de gemeente wel de opdracht meegeven om gebouwdelen of materialen te hergebruiken, en de contouren van het gebouw terug te brengen. Het silhouet, de bewaarde objecten en de eerder voor een tentoonstelling opgetekende verhalen vormen samen het mentale monument.

Het is een idee dat past bij de experimentele omgang met erfgoed die rijksbouwmeester Floris Alkemade voorstaat. Zo kondigde hij begin dit jaar aan dat hij de oude tbs-kliniek in Rekken wil ‘teruggeven’ aan de natuur, door het gebouw in een ruïne te laten veranderen. Ook sluit de Kempering-aanpak aan bij het streven van de overheid om participatie te stimuleren, zoals vastgelegd in de nieuwe Omgevingswet die in 2021 ingaat. Maar als je het cynisch bekijkt, is een mentaal monument ook een mooie manier om gebouwen te slopen om plaats te maken voor lucratieve nieuwbouw.

De ontruiming van de garage, waar momenteel zo’n 90 asielzoekers verblijven, is door de coronacrisis voorlopig uitgesteld. De sloper begint wel het kantoorgedeelte leeg te ruimen.

De zuil met hartjes-graffiti blijft behouden. Beeld Imagine IC
De zuil met hartjes-graffiti blijft behouden.Beeld Imagine IC

Vrijplaats

Naast garage, kerk, atletiekbaan en festivalterrein, was Kempering ook een vrijplaats voor graffiti-artiesten, onder wie bekende namen als Mick la Rock, Rogier Wagenvoort en SMIB. Voorafgaand aan de sloop gaat Dutch Graffiti Library de werken vastleggen in een publicatie. Imagine IC heeft sinds 2018 een aantal objecten van de garage in bruikleen, die te zien zijn in hun gebouw in Amsterdam-Zuidoost.

Meer over