REPORTAGE

Papieren meesterwerken in Apeldoorn

CODA in Apeldoorn houdt weer een tentoonstelling vol kunst van papier en karton. Opvallend: veel organische en biologische vormen, alsof de natuurlijke oorsprong van het materiaal nog eens moet worden onderstreept.

Nell Westerlaken
Detail uit Either Or New van Eric Standley. Beeld .
Detail uit Either Or New van Eric Standley.Beeld .

Op het dak van CODA in Apeldoorn 'groeien' boomstronken van papier. Blootgesteld aan weer en wind zullen ze de komende maanden langzaam vergaan. Terug de Veluwse bodem in, ashes to ashes. Nog zo'n verwijzing naar de Veluwe: bij de ingang van de tentoonstelling Paper Art staat een metershoog edelhert gemaakt van oude kranten.

Twee dingen zijn blijkbaar onvermijdelijk op een expositie met objecten van kwetsbare, vergankelijke materialen als papier en karton: de natuurlijke oorsprong ervan en het gebruik van krantenpapier. De Britse Julie Dodd, die de installatie op het dak maakte, zegt het nog maar eens expliciet met een ander werk, Lungs of the World, waarvoor ze oude paperbacks ombouwde tot objecten die in de verte doen denken aan de structuur van longweefsel. Op de muur erachter staat ten overvloede een tekst die verwijst naar de rol van CO2-uitstoot - och arme Veluwse bomen - in de klimaatverandering. Het krantenhert bij de ingang, van de Indiër Himanshu Agrawal, vertelt wat we al wisten: het betreft hier oud nieuws.

(1) St. Michael van Chris Gilmour Beeld X
(1) St. Michael van Chris GilmourBeeld X
(2) Torso van Richard Sweeney. Beeld X
(2) Torso van Richard Sweeney.Beeld X

Geplisseerde object

De thema's mogen onvermijdelijk zijn, ze voeren niet de boventoon op de Apeldoornse papierbiënnale. De expositie biedt een overzicht van een breed scala aan driedimensionale toepassingen van het door de digitale revolutie bedreigde basismateriaal. 'Klassieke' sculpturale objecten van karton flankeren delicate knip- en vouwwerken. Zo doen de kartonnen heiligenbeelden van Chris Gilmour (1) even solide en onbewegelijk aan als marmeren soortgenoten. De wervelende, geplisseerde objecten van Richard Sweeney (2) daarentegen lijken bij de eerste zucht wind van de muur te kunnen vliegen.

Opvallend is het grote aantal kunstwerken met biologische of organische vormen, alsof de natuurlijke oorsprong van papier en karton dik moet worden onderstreept. In het oog springt een muur die besmet lijkt met een agressief om zich heen grijpend virus. De reusachtig uitvergrote (papieren) microben - zo groot als een hand - vluchten weg uit al even opgeblazen petrischaaltjes in de installatie Outbreak van de Brits-Ierse kunstenaar Rogan Brown.

Organisch ogen ook de metershoge ruimtevullende kartonnen kristalvormen van Sophie Cardin. Veel kleiner zijn de 'natuurlijke' structuren van hedendaagse sieraden die - zoals gebruikelijk in Apeldoorn - nadrukkelijk aanwezig zijn: koraalachtige colliers, groenige bladmotieven in een halsketting zorgvuldig geknipt uit dollarbiljetten, papieren broches die lijken op zeeanemonen.

(2) Fragment van Richard Sweeney. Beeld X
(2) Fragment van Richard Sweeney.Beeld X
(2) Figure van Richard Sweeney. Beeld X
(2) Figure van Richard Sweeney.Beeld X

Miniscule rolletjes papier

Het zijn deze tegenstellingen in technieken en toepassingen die de tentoonstelling spannend houden. Lisa Nilsson maakt anatomische doorsneden van het menselijk lichaam (3) die op het oog niets met papier te maken hebben. Bij nadere inspectie blijken de menselijke structuren gemaakt van papierfiligraan, een techniek uit de Renaissance waarbij minuscule rolletjes papier worden gebruikt om vlakken in te vullen en reliëf te creëren. De tijdrovende handenarbeid werd ooit toegepast door monniken, nonnen en dames van stand, de enigen met zeeën van tijd. De oude filigraantechniek staat in prettig contrast met de nieuwe computergestuurde laser waarmee de Amerikaan Eric Standley zijn driedimensionale werken (4) maakt. Door honderden papiervellen met door laser uitgesneden motieven op elkaar te plakken, creëert hij vorm en diepte. Het is niets minder dan een moderne variant op het oude monnikenwerk.

Gerecycled papier is vanouds goedkoop werkmateriaal voor kunstenaars, maar de gedachte dringt zich op dat het over een paar decennia weleens afgelopen kan zijn met die overvloed. De aangekondigde verbanning van de bananendoos lijkt hiervan een voorbode. Wellicht kijken we in de toekomst met weemoed naar objecten van krantenpapier. Toch al niet gemaakt voor de eeuwigheid, getuigen kranten meer dan het stevige karton van hun vluchtige bestaan.

(3) MalePelvis, van Lisa Nilsson. Beeld X
(3) MalePelvis, van Lisa Nilsson.Beeld X
(4) Either or New van Eric Standley Beeld
(4) Either or New van Eric StandleyBeeld

Ashes to ashes

De vergankelijkheid is als uitgangspunt verheven door de Amerikaanse kunstenaar Erin Turner, die veel van haar werk baseert op de tornado's in haar geboortestaat Oklahoma. Midden in de zaal hangt een grote wervelende kolk, gemaakt van een enkele editie NRC Handelsblad. Het gebruik van lokale kranten heeft niet alleen te maken met beschikbaarheid, meent ze, het vertelt ook iets over de plek, de mensen, de taal en de tijd. Na afloop van de expositie verbrandt ze haar werk, ashes to ashes.

Niet veel objecten komen los van het materiaal waaruit ze zijn vervaardigd, mocht dat al de bedoeling zijn geweest. Een van de uitzonderingen is het werk van de Chinees Li Hongbo. Zijn bustes zien er van alle kanten uit alsof ze stammen uit de klassieke oudheid, de gezichtstrekken lijken zorgvuldig uitgehouwen in wit marmer. In werkelijkheid bestaan ze uit vele duizenden lagen flinterdun papier, die zo zijn verlijmd dat ze als een harmonica kunnen worden uitgetrokken.

Ook de Duitser David Bielander slaagt erin de kijker compleet op het verkeerde been te zetten. Zijn armbanden en horloges (5) lijken door een kind gemaakt van een reepje golfkarton en een paar nietjes. Je moet er met je neus bovenop staan wil je zien dat het 'karton' in feite zilver is. Het is als omgekeerde transformatie een even grappige als ironische hint naar het einde van het papiertijdperk.

CODA Paper Art. T/m 20/10 in Apeldoorn.

(5) Zilveren sieraden van David Bielander Beeld X
(5) Zilveren sieraden van David BielanderBeeld X
Meer over