De oude schilder (ca. 1657) van Abraham van Dijck in het Rembrandthuis.

Kunstwerk van de weekDe oude schilder

Oude heren houden van dommelen op de schilderijen van Rembrandtleerling Abraham van Dijck

De oude schilder (ca. 1657) van Abraham van Dijck in het Rembrandthuis.Beeld Natascha Libbert

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: De oude schilder van Abraham van Dijck.

In de stad Amsterdam, aan de rand van het Amstelveld, viel een kleine jongen in slaap. Dit gebeurde op een winderige middag in oktober, de bomen waren toen al geel. Het jongetje, dat in het kinderzitje van een geparkeerde fiets was geplant, schrok af en toe wakker, om dan weer te verslappen, het hoofd hangend als een geknakte bloem. Het was een maf gezicht. Wie er een tijdje naar keek kon zomaar denken dat zijn hoofd en zijn romp twee gescheiden entiteiten waren, ja, dat we hier te maken hadden met iets zeldzaams: een kapot jongetje. Zo direct zou er een bestelbusje het plein op rijden waaruit twee in overall gestoken monteurs kwamen rennen om het slapende kind met gebogen knieën te inspecteren, alvorens diens losgeraakte hoofd terug op zijn romp te schroeven – als finishing touch zouden ze een kordate tik op zijn blonde bol geven: zó, die zat weer goed.

Gebeurde niet.

Het jongetje bleef wakker schieten en in slaap vallen, dat was alles wat er gebeurde.

Het tafereel bevestigde dat het vooral mensen aan de uiteinden van ’s levens spectrum zijn van wie we verwachten dat ze midden op de dag in slaap vallen; van wie we het accepteren. Kinderen en senioren: die kunnen en mogen en plein public slapen. Naast het ingedutte kind is vooral de weggedommelde grijsaard een vertrouwd beeld. In Leef/tijd, een minipresentatie over ouderdom in de 17de eeuw in het Rembrandthuis, treft men er verscheidene, waaronder dit tweetal van Abraham van Dijck.

Slapende oude man (1656). Beeld Natascha Libbert
Slapende oude man (1656).Beeld Natascha Libbert

Dat wegdommelen tijdens de dag heeft trouwens te maken met het verstoorde slaappatroon van sommige senioren. Om allerhande fysieke redenen (afnemende melatonineproductie, een zwakkere blaas) slapen zij ’s nachts korter en ook lichter dan hun jongere soortgenoten. Ze worden vroeger wakker en slapen ook moeilijker weer in, met als gevolg moeheid gedurende de dag, en een sterke neiging om voor bedtijd te gaan bijslapen, het welbekende dutten, waardoor men ’s avonds weer moeilijker inslaapt... Een vicieuze cirkel van de vermoeiendste soort, dat verstoorde slaapritme van senioren.

Wellicht hebben de mannen op Van Dijcks portretten er ook last van.

Van Dijck was een leerling van Rembrandt, vandaar zijn aanwezigheid in de expositie. Hij had les van Rembrandt in jaren vijftig van de 17de eeuw, toen de reputatie van de meester al een beetje tanende was. Rembrandts invloed op Van Dijck is onmiskenbaar. Het toont zich in diens kleurgebruik, het welbekende dieet van stemmige roden en bruinen, en ook in diens voorkeuren wat betreft de keuze van zijn modellen, die neigde naar het gerijpte en doorleefde. Hij schilderde graag oudjes, bon. Sommigen slapen.

Dit tweetal ook. De een, een man met een baard en een mutsje, slaapt met de kin op de borst, zachtjes spinnend, stel ik me voor. De ander, een schilder, eveneens bebaard, slaapt in een kaarsrechte houding – hij lijkt me meer een snurker. Het is duidelijk dat we hier te maken hebben met dagslapers. Ze hebben immers hun dagelijkse kloffie nog aan. De schilder heeft bovendien zijn schildersspullen nog vast, zijn palet, zijn penselen. Dat kan eigenlijk niet, én lekker ontspannen in slaap zijn én je kwasten nog omklemmen. Die penselen zullen vast weldra op de grond kletteren.

Beide schilderijen dateren uit de jaren 1656-1657, wat het verleidelijk maakt om je voor te stellen dat ze iets met elkaar te maken hebben. De man met de baard (een tronie?), zo stel je je voor, liet zijn portret schilderen. De eerste minuten zat hij nog fier overeind, maar al snel werd zijn lijf van dubbelvla. Zijn ademhaling werd trager, zijn nekspieren verslapten, kijk, daar zakte het hoofd al naar de borst, niet lang daarna klonken de eerste zzz...’s door het atelier. De oude schilder, die óók een brakke nacht achter de rug had, dorste het niet om zijn model wakker te maken, en voelde al wachtende zijn oogleden zwaar worden.

Ook hij viel uiteindelijk in slaap.

null Beeld Walters Art Gallery
Beeld Walters Art Gallery

Wie: Abraham van Dijck

Wat: De oude schilder (1656)

Waar te zien: Leef/tijdEen ode aan ouderen, Rembrandthuis, Amsterdam. Minimaal t/m 29/11.

Meer over