InterviewChloé Zhao

Oscarfavoriet Chloé Zhao: ‘In Amerika bestaat er geen vangnet voor artistieke cinema’

Met Nomadland is Chloé Zhao de grote Oscarfavoriet. De Chinese regisseur portretteerde een groep rondreizende ouderen in VS, die dakloos raakten tijdens de vorige crisis. ‘Waar ik ook heen ga, ik identificeer me altijd met de buitenstaanders.’

Nomadland  Beeld
Nomadland

Van wie is Chloé Zhao? Die vraag speelde op in de aanloop naar de Oscars; de 38-jarige regisseur is favoriet met haar roadmovie Nomadland. Ze is geboren in Beijing als Ting Zhao, de enige dochter uit het eerste huwelijk van een Noord-Chinese staalbaron, en verkaste op haar 14de naar de kostschool in Brighton. Daarna studeerde ze politicologie en film in de Verenigde Staten, waar ze bleef hangen.

En nu regisseert ze films over Amerika. Of de minder dicht bewoonde delen ervan: het woeste en weidse Arizona, Nebraska, Nevada en Dakota, waar de uitzichtloze economische situatie de bevolking tart. The New York Times omschreef Zhao als ‘Asian-American’, om vervolgens te rectificeren; ze was toch Chinees.

En toen de prijzenstroom op gang kwam, met de Gouden Leeuw in Venetië, twee Golden Globes (beste drama, beste regie) en een zestal Oscarnominaties, ontwaakte ook China. Zhao werd binnengehaald als dé grote Chinese hoop; nooit eerder won een Chinese filmmaker de Oscar voor beste film of regie. En toen bleek Nomadland vorige maand plots een gecensureerde term in de Chinese media. Persbureau Bloomberg meldde dat de communistische partij de live-uitzending van de Oscaruitreiking dit jaar verbood en staatsmedia verordonneerde de berichtgeving te beperken tot ‘minder controversiële’ Oscar-categorieën. Wat de Chinese overheid stak: een opgediept interview waarin Zhao het China uit haar jeugd omschrijft als ‘een plek vol leugens’ (Filmmaker Magazine, 2013).

Chloé Zhao op de set van Nomadland.  Beeld Searchlight pictures
Chloé Zhao op de set van Nomadland.Beeld Searchlight pictures

Mocht ze zondag 25 april iets winnen – Zhao is op persoonlijke titel genomineerd in de categorieën beste film, regie, scriptbewerking en montage – dan wordt haar dankwoord niet enkel gewogen door de Chinese nationalisten, ook de Disney-top zal aandachtig meeluisteren. Behalve voor het krap gebudgetteerde Nomadland, ging het entertainmentconcern met regisseur Zhao in zee voor de nieuwe Marvel-poot The Eternals. Een tweehonderd miljoen dollar kostend superheldenspektakel, ondertussen al gedraaid, dat straks ook in China geld moet opbrengen – ’s werelds grootste bioscoopmarkt. Maar de Chinese staat, alweer even verstrikt in een handelsoorlog met de VS, kan de toegang tot haar bioscoopmarkt ook zomaar op slot gooien.

De Volkskrant mocht afgelopen februari deelnemen aan een online interviewsessie met Zhao, samen met een aantal andere buitenlandse journalisten. ‘Ik voel me een outsider’, zegt de regisseur, gevraagd naar haar kijk op Amerika. ‘Dat is het sleutelwoord denk ik, voor mij als filmer: dat ik een buitenstaander ben. Waar ik ook ga, ik identificeer me met de buitenstaanders. Als ik in Amerika ben, zijn dát de mensen over wie ik films maak. Als ik in Groot-Brittannië of China zou wonen, zou ik me aangetrokken voelen tot de buitenstaanders in die samenlevingen. Dat ik naar Amerika kom en daar verhalen vertel, betekent ook niet dat ik dezelfde emoties en frustraties voel als Aziatische Amerikanen. Zij zagen zichzelf eerder niet gerepresenteerd in de media, terwijl ik ben opgegroeid in een land waar iedereen er zo uitzag als ik. Misschien zou ik een andere, complexere relatie met Amerika hebben gehad als ik hier vandaan kwam. Maar ik groeide op in China. En ik ben Chinees, nog steeds.’

In het laatste jaar van haar filmopleiding, waarin ze onder meer les kreeg van Spike Lee, besloot Zhao grote steden als New York en Los Angeles te mijden voor haar eerste films; daar graasden al zó veel filmmakers. Ze trok door de meer afgelegen staten en bleef steken bij het Pine Ridge-reservaat in South Dakota, het domein van de Lakota-Sioux. Ze strikte er de amateurhoofdrolspelers voor haar eerste twee speelfilms: de rusteloze tiener uit Songs My Brothers Taught Me, en de rodeorijder uit The Rider. Ook hun Lakota-familieleden acteerden mee, in Zhao’s krachtige en gloedvol gefilmde odes aan de levens van degenen die niet meekomen. Jonge mannen die worstelen met hun zelfbeeld, in dat economisch afgebrokkelde stuk Amerikaans natuurschoon.

Frances McDormand zag The Rider op een filmfestival en de Oscarwinnende actrice uit Three Billboards Outside Ebbing, Missouri stapte prompt op Zhao af: wist die dat McDormand de filmrechten bezat op het non-fictiewerk Nomadland: Surviving America in the Twenty-First Century? En voelde ze wellicht voor een samenwerking? Voor haar bestseller uit 2017 bracht de Amerikaanse verslaggever Jessica Bruder lange tijd door tussen de reizende communes van Amerikanen op leeftijd die dakloos raakten tijdens de vorige crisis, en nu in hun campertjes en busjes van staat naar staat trekken voor slecht betaalde seizoensarbeid; een moderne variatie op John Steinbecks klassieke depressieroman The Grapes of Wrath. Er werd wat fictie bij de non-fictie gegoten: McDormand speelt Fern, de economisch aan de grond geraakte weduwe die zich als nieuweling mengt tussen de troep arbeiders.

Nomadland  Beeld
Nomadland

Zhao: ‘Tijdens het lezen van het boek wist ik meteen dat ik ook in deze film amateur-acteurs een versie van zichzelf wilde laten spelen. En ik had een groot voordeel: Jessica Bruder had al jaren doorgebracht met de mensen over wie ze schreef. Ik ben gewoon wat met ze gaan praten, over wat ze die dag zouden koken of zoiets, terwijl ik filmde met mijn telefoon. Of iemand een natuurlijk charisma bezit dat goed werkt op film, merk je dan snel genoeg. Swankie bijvoorbeeld, die hééft dat (de camperbewoonster uit Nomadland is inmiddels een beroemdheid, maar nog wel nomadisch). Terwijl, als je míj zo zou filmen, wordt het niks.’

Echte acteurs loslaten tussen non-acteurs vraagt wel wat extra aandacht van de regie, leerde Zhao. ‘Je bent geneigd je vooral te richten op de amateurcast, maar professionele acteurs die niet zichzelf spelen zijn óók kwetsbaar in dit soort situaties. Als de opname van de dag erop zit, gaan mensen als Swankie of Brady (de rodeorijder uit The Rider) gewoon rustig een brownie bakken of voor de paarden zorgen. Dat is hun echte leven. Maar voor professionele acteurs geldt dat niet. Ik heb wel geleerd dat ik niet moeten denken: o jij bent een echte acteur, jij redt je wel.’

Veel van de personages (en echte nomaden) in de film zijn oudere vrouwen. ‘Vaak zijn ze van de eerste generaties werkende vrouwen, die veel minder betaald kregen dan de mannen. En daar je uitkering in Amerika gebaseerd is op wat je ooit hebt verdiend, hebben zij nu ook minder. Veel vrouwen overleefden hun man, soms waren ze huisvrouw en stonden ze er daarna alleen voor. Mannen van die generatie hebben er meer moeite mee om vanuit een busje te leven: de trots zit in de weg. Terwijl die vrouwen denken: het maakt me geen donder uit, ik heb niks, de kinderen zijn de deur uit, dus ik ga de weg op. Uiteindelijk gaat het niet om man of vrouw, maar over hoe een kapitalistische samenleving functioneert, over hoe we omgaan met ouderen die ineens hun huizen kwijtraakten tijdens de recessie.’

Nomadland  Beeld
Nomadland

Zhao werkt nauw samen met haar partner; de eveneens voor een Oscar genomineerde cameraman Joshua James Richards, die ze ontmoette op de filmschool. ‘Voor mij is film allereerst een visueel medium, anders was ik wel theater gaan maken. Daar hou ik óók van, maar ik denk niet dat ik er goed in ben. Joshua komt uit de kunsthoek en hij groeide op met westerns, samen met hem zoek ik altijd naar het juiste, op een of andere manier tijdloze licht. Sommige films hebben dat: je kijkt ze en vóélt dat ze hun eigen tijd zullen overleven. Het is iets met die laatste twintig minuten van de dag, het magic hour. De zon zakt, de kleuren mengen en alles krijgt iets zachts. Dan floreert Joshua. Alles wat we doen op de set is afhankelijk van het licht. Dat komt eerst.’

Zoals Steven Spielberg ooit tegelijkertijd aan Schindler’s List en Jurassic Park werkte, zo combineerde Zhao haar kleinschalige roadmovie met de megaproductie voor de Marvel-studio. Ze had zichzelf via via voorgedragen voor de klus: als kind was ze al verzot op manga en anime. In het jaar voor corona bekritiseerden vooraanstaande regisseurs als Martin Scorsese en Francis Ford Coppola de superhelden-blockbusters; die waren zover afgedreven van de ‘gewone’ films dat je niet meer van ‘cinema’ kon spreken. Ook verdrukten ze die andere films in de bioscoop. Hoe ziet Zhao dat? ‘Het is een interessante kwestie. In een ideale situatie zou ik graag zien dat beide stromingen tot dezelfde kunstvorm kunnen behoren. Het hangt er ook van af uit welk land je komt. Jullie in Europa – de meesten dan – hebben het geluk dat de overheid het streven naar artistieke cinema preserveert, maar in Amerika is dat niet het geval. Daar is er geen veiligheidsnet voor kunst. Dus buigen mensen een zekere kant op, om te overleven. Kijk naar wat er nu met de theaters gebeurt in de Verenigde Staten (sommige ketens zijn al failliet gegaan, red.). De overheid doet niks aan die nationale ramp.’

Zelf meent Zhao dat het heus kan: een artistieke superheldenfilm. Zo filmde ze die superhelden uit The Eternals óók onder dat tijdloze en natuurlijke licht, op echte en niet uit de computer getoverde locaties. ‘Ik herinner me een tijd waarin de beste film van het jaar de Oscar won en óók het meest entertaining was. Ergens onderweg is er iets gebeurd, waardoor we nu op dit punt zijn beland. Ik geloof dat de filmindustrie een nieuwe balans kan vinden. Hoe weet ik nog niet. Maar ik heb wel hoop.’

Nomadland is vanaf 30 april te zien bij Disney+. Als de Nederlandse bioscopen tijdig weer opengaan, wordt de speelfilm daar ook nog vertoond.

Hofleverancier van de Oscars

Als Nomadland Oscars wint in de prominente categorieën, zet het filmfestival van Venetië (het enige A-filmfestival op de wereld dat na de virusuitbraak in 2020 wél fysiek doorging) haar succesreeks voort als hofleverancier de Academy Awards. Eerdere titels die eerst in Venetië met de Gouden Leeuw werden geëerd en daarna bij de Oscars werden bekroond, zijn onder meer Gravity, Birdman, Spotlight, La La Land, The Shape of Water, Roma en Joker.

Meer over