Opnieuw naar Zalm voor bijstand

Lid van de Raad van State Jan Maarten Boll is opnieuw aan het lobbyen voor een miljoenenbijdrage van de staat voor de aankoop van een kostbaar schilderij: het Portret van Catrina Hooghsaet van Rembrandt, dat in privébezit is....

Boll is naar demissionair minister Zalm van Financiën gestapt om te pleiten voor staatssteun. Dat is opmerkelijk, omdat niet Financiën, maar het ministerie van OCW verantwoordelijk is voor beslissingen over steun bij kunstaankopen. Boll is ook voorzitter van de Vereniging Rembrandt, die musea financieel bijstaat bij het aankopen.

De lobby van Boll blijkt uit een ambtelijke notitie voor Zalm, die de Volkskrant in handen kreeg na een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB). De aanpak van Boll doet denken aan de gang van zaken in 1998, toen de staatsraad bij Zalm lobbyde voor de aankoop van de Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan met geld van De Nederlandsche Bank.

Het ministerie van Financiën heeft in principe niets te maken met steun bij de aankoop van kunst. Het ministerie van OCW is de beheerder van het Nationaal Aankoopfonds – dat er is voor overheidsbijdragen aan kunstaankopen.

‘U krijgt dinsdag 9 januari bezoek van dhr. Boll van de Raad van State’, begint de ambtelijke notitie. Zalms ambtenaren hebben ‘de aanleiding van het bezoek van dhr. Boll niet kunnen achterhalen’. Maar zij hebben wel een vermoeden: ‘Mocht er gesproken worden over de aankoop van een Rembrandt, dan is het in eerste instantie aan de Minister van OCW om een voorstel te doen.’

Boll wil niet zeggen wat hij met Zalm heeft besproken: ‘Dat gaat u helemaal niets aan.’ Maar Financiën bevestigt dat Boll aan Zalm vroeg te helpen met de aankoop van Rembrandts Catrina voor het Rijksmuseum. Dat deed de staatsraad op eigen gezag: het Rijksmuseum zegt ‘niet geïnformeerd’ te zijn over het gesprek. De minister hield de boot af. Een woordvoerder omschrijft Zalms reactie als volgt: ‘Mooi schilderij, maar kijk eerst eens of jullie het geld zelf bij elkaar kunnen krijgen.’

De dag voor de ontmoeting tussen Boll en Zalm bracht Maria van der Hoeven, demissionair minister van OCW, een al langer gepland werkbezoek aan het Rijksmuseum. Daar hangt de Catrina al sinds eind november (en nog tot eind april) te kijk, in bruikleen van de Engelse eigenaren, de familie Douglas-Pennant. Het doek uit 1657 is een van de laatste top-Rembrandts in particulier bezit.

Tijdens haar bezoek kreeg Van der Hoeven de Catrina te zien en werd zij geïnformeerd over ‘de ambities’ van het museum met het doek, zo laat zij per e-mail weten. Daarop verzocht zij haar ambtenaren onderzoek te doen naar ‘medefinanciering, met inachtneming van de gangbare procedures’. Ruim twee weken later lekte de bemoeienis van Zalm en Van der Hoeven met het schilderij uit via De Telegraaf. Een paar dagen later schoof de voltallige demissionaire ministerraad het dossier door: ‘Balkenende-IV’ zal de knoop moeten doorhakken.

Welwillend en gereserveerd tegelijk: de opstelling van de bewindslieden getuigt van enig historisch besef. De manier waarop de Mondriaan in 1998 naar Nederland kwam, bracht Zalm – ook toen demissionair – achteraf in grote politieke problemen. Ook toen trad Boll in het diepste geheim op als bemiddelaar en fondsenwerver. Ook toen was Boll al staatsraad én voorzitter van de Vereniging Rembrandt, een particuliere organisatie, opgericht in 1883, die Nederlandse musea helpt bij hun kunstaankopen met geld van vermogende kunstliefhebbers.

De 80 miljoen gulden voor de Mondriaan werd betaald uit een eenmalige gift van 110 miljoen van De Nederlandsche Bank (DNB), die destijds ‘iets schoons’ wilde doen voor het nationale kunstbezit. DNB-president Nout Wellink had daarover destijds intensief contact met Zalm en Boll. Tegenover Zalm sprak Wellink de voorkeur uit dat de gift in ‘een bestaand overheidsfonds’ zou worden gestort; ook verlangde hij dat particulieren zouden bijdragen aan de aanschaf van de Victory Boogie Woogie. Dat is nooit gebeurd. De gift kwam in zijn geheel terecht bij de particuliere Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit. Die wordt beheerd door de Vereniging Rembrandt; voorzitter is Jan Maarten Boll. Kunstbezit kocht de Mondriaan en schonk die meteen door aan de staat. Sindsdien hangt het schilderij in het Gemeentemuseum in Den Haag.

Waarom Wellink en Zalm hiermee akkoord gingen, is nooit opgehelderd. Tot grote woede van de Algemene Rekenkamer, die de aankoop in 1998 onderzocht, weigerde Zalm enkele cruciale stukken vrij te geven. OCW kreeg pas lucht van de deal toen de Mondriaan in Nederland arriveerde.

Dat ministerie was des te ontstemder, omdat het met de 110 miljoen van de bank een oude wens had kunnen realiseren: een staatsfonds voor kunstaankopen. Mede door het politieke tumult rond de Mondriaan ging die wens begin 1999 alsnog in vervulling. Doordat de rentebetalingen op de staatsschuld meevielen, kon Zalm 100 miljoen gulden storten in een Nationaal Aankoopfonds, dat wordt beheerd door OCW. Sedertdien heeft dit fonds bijgedragen aan negentien kunstaankopen. Het beschikt momenteel over 49 miljoen euro, waarvan maar een klein deel besteedbaar is: OCW streeft naar een fondsvermogen van minstens 45 miljoen, ‘tenzij er heel dwingende redenen zijn om daarvan af te wijken’, aldus minister Van der Hoeven.

Dankzij de miljoenen die resteerden na de aanschaf van de Mondriaan, draagt ook de Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit regelmatig bij aan museale aankopen. Er is één verschil met de andere fondsen die de Vereniging Rembrandt beheert: Kunstbezit legt alle steunvoorstellen eerst ter instemming voor aan OCW. Het is nog nooit voorgekomen dat de staat zo’n voorstel ‘negatief heeft moeten beoordelen’, zegt Van der Hoeven. Volgens Boll beschikt Kunstbezit nu over ‘zo’n tien miljoen euro’, welk bedrag ‘in theorie’ aan één kunstwerk zou kunnen worden besteed.

Aan de Catrina bijvoorbeeld. Het Rijks gebruikt de tentoonstelling om het geld voor de aankoop bij elkaar te krijgen. Zo laat het museum weten dat een maand voor Van der Hoeven, op 12 december, een groep prominenten een kijkje kwam nemen. Tot hen behoorden de Vereniging Rembrandt-bestuurders Jan Maarten Boll en Rudi Ekkart, en Marineke van der Reijden van de Mondriaan Stichting, de officiële adviseur van OCW bij staatskunstaankopen. Over de Catrina is de Mondriaan Stichting nog niet om advies gevraagd. ‘Kennelijk spelen wij hierin geen rol’, zegt directeur Gitta Luiten. ‘Dat is niet de normale gang van zaken.’

Meer over