Opgedoken cupido zet ‘Brieflezend meisje’ van Vermeer in een nieuw daglicht

De Gemäldegalerie Alte Meister heeft bekendgemaakt hoe het volledige schilderij eruitziet en spreekt van een ‘nieuwe’ Vermeer.

Brief­lezend meisje bij het venster (1657-1659) van Johannes Vermeer, na de recente onthulling van de cupido aan de muur. Beeld Wolfgang Kreische
Brief­lezend meisje bij het venster (1657-1659) van Johannes Vermeer, na de recente onthulling van de cupido aan de muur.Beeld Wolfgang Kreische

Het eerste vermoeden ontstond al in 1979, toen er röntgenfoto’s van het schilderij waren gemaakt, en werd in 2009 nog eens bevestigd bij nauwkeuriger infraroodreflectografie. Bovendien werden twee jaar geleden de eerste details wereldkundig gemaakt dat onder de vergeeld witte achtergrond in het schilderij Brieflezend meisje bij het venster (1657-1659) van Johannes Vermeer een ander beeld verborgen zat.

Nu is door de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden, al 270 jaar de trotse eigenaar van het doek, bekendgemaakt hoe het volledige schilderij eruitziet. Wat blijkt: het meisje leest haar brief niet op de voorgrond van een egaal gestucte muur, maar voor een schilderij met de beeltenis van een naakte cupido met pijl en boog. De gevleugelde bloterik staat in een schraal landschap, twee maskers aan zijn voeten.

In 2017 begon de Gemäldegalerie met de restauratie van het schilderij. Aanvankelijk werd aangenomen dat de overschildering door Vermeer zelf was aangebracht. Maar onderzoek bracht aan het licht dat er verschillende soorten verf waren gebruikt, en dat tussen de oude en nieuwe verflagen stof zat. Conclusie: tussen het schilderen van de cupido en het overschilderen moeten ‘meerdere decennia’ hebben gezeten. Minutieus werd met een scalpel de overschildering onder een microscoop weggehaald. De weggehaalde verflaag was nog geen millimeter dik.

De ‘oude’ versie van Brief­lezend meisje bij het venster (1657-1659) van Johannes Vermeer. Beeld Wolfgang Kreische
De ‘oude’ versie van Brief­lezend meisje bij het venster (1657-1659) van Johannes Vermeer.Beeld Wolfgang Kreische

De drastische ingreep betekent ook een thematische verandering: het maakt van de brief die het meisje leest haast automatisch een liefdesbrief. Hoewel je terughoudend moet zijn, zegt Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het Rijksmuseum. ‘Niet elk nieuw detail verandert de iconografische betekenis van het geheel.’ Volgens Roelofs moeten we wel het beeld aanpassen dat we van Vermeer hebben: ‘Vermeer is altijd de schilder van de verstilling en mathematiek geweest. Nu blijkt die verstilling een stuk minder te zijn.’

Brieflezend meisje zal op 10 september voor het eerst in zijn nieuwe gedaante in Dresden te zien zijn, als onderdeel van een grotere Vermeer-tentoonstelling, met onder meer diens Staande virginaalspeelster (1670-73), uit de National Gallery in Londen, waarop eenzelfde cupido staat afgebeeld, met boog en speelkaart.

Vermeer hanteerde in veel schilderijen het principe van een ‘beeld in een beeld’, met landkaarten, spiegels en boslandschappen tegen de achterwand. Het is niet de eerste keer dat daarover een nieuwe verflaag werd aangebracht. Zo hing in het schilderij Onderbreking van de muziek (1658-1661), uit de Frick Collection in New York, een viool aan de muur. Toen die in 1907 werd verwijderd, kwam ook daaronder een naakte cupido tevoorschijn.

Kunnen we meer van zulke verrassingen verwachten? Roelofs: ‘We weten dat er bij meerdere Vermeers iets soortgelijks aan de hand is. Betere technieken zullen dat in de nabije toekomst uitwijzen. Waarbij wel van belang is of de veranderingen door de schilder zelf of nadien door anderen zijn gedaan.’

Meer over