Opera met een bedoeling

Met een libretto dat van plakband aan elkaar hangt, moet je het heft in eigen hand nemen. Dus haalde regisseur Christof Loy de hoofdpersonen voor Moesorgski's onvoltooide opera Chovansjtsjina uit een schilderij. Met een zeer duidelijke bedoeling.

null Beeld tretyakov gallery, Moskou
Beeld tretyakov gallery, Moskou

Behalve componist was Modest Moesorgski (1839-1881) een drankorgel. Het helpt verklaren waarom de Rus na zijn meesterwerk Boris Godoenov nooit meer een grote opera heeft voltooid. Bij zijn overlijden liet hij een papierchaos na. Op één pak stond Chovansjtsjina, een titel die doorgaans wordt vertaald als 'de affaire-Chovanski', al horen Russen er een ondertoon in van 'de Chovanski-zooi'.

Pas nu krijgt dit muziekdrama bij De Nationale Opera z'n geënsceneerde Nederlandse première. Niet alleen de titel is namelijk glijgevaarlijk. De muziek van Chovansjtsjina bestaat uit losse, niet georkestreerde schetsen. De eerste die de opera voltooide, was in 1883 Nikolaj Rimski-Korsakov. Zijn versie werd later bijgeschaafd door Stravinsky en Ravel. In 1958 begon Dmitri Sjostakovitsj voor een verfilming van voren af aan. Zijn partituur ligt bij De Nationale Opera op de lessenaars.

Het verhaal begint sfeervol genoeg op het Moskouse Rode Plein. Maar daar verdwaal je als West-Europeaanse operaliefhebber algauw tussen oer-Russische types als raskolniki, streletsen en bojaren. Bedenk daarbij dat het libretto van plakband aan elkaar hangt, en je begrijpt welke taak de regisseur van Chovansjtsjina wacht.

In Amsterdam heet hij Christof Loy (spreek uit: 'looi'). Deze 53-jarige Duitser begon zijn operaloopbaan toen hij als knul van 14 op goed geluk de Folkwanghogeschool in Essen binnenwandelde. Het vakblad Opernwelt riep hem drie keer uit tot 'Regisseur van het Jaar'. In Amsterdam ensceneerde hij eerder opera's van Verdi en Strauss.

null Beeld Monika Rittershaus
Beeld Monika Rittershaus

Hoe loodst u het publiek door de 17de-eeuwse troebelen die leidden tot de alleenheer-schappij van tsaar Peter de Grote?

'Je kunt Chovansjtsjina opvatten als een spannend geschiedenisboek. Je leest erin over een ver, vreemd land met politieke en religieuze problemen. Bij de voorbereiding zag ik een 19de-eeuws schilderij met een scène die een rol speelt in de opera. Het trof me hoe modern de maker, Vasili Soerikov, de personages had geportretteerd. Zijn schilderij zit in de voorstelling als tableau vivant. Daaruit maak ik de karakters los, wier conflicten tijdloos zijn.'

Chovanski

Modest Moesorgski krijgt het idee voor zijn opera Chovansjtsjina in 1872, het jaar waarin Rusland de 200ste geboortedag viert van Peter de Grote. Omdat de censuur het tonen van een tsaar verbiedt, richt de componist zijn blik op de entourage van de jeugdige vorst. Zoals de streletsen, het privéleger van vader en zoon Chovanski, dat uit naam van de tsarenfamilie een schrikbewind voert. Na beschuldiging van hoogverraad wordt Chovanski senior vermoord. Tegenover de op Europa gerichte tsaar staat alleen nog de reactionaire sekte van de raskolniki. Als ze horen dat Peter de Grote hen wil vermoorden, plegen ze collectief zelfmoord.

Het drama is hopeloos verbrokkeld, luidt de kritiek.

'Dat montageachtige vloeit voort uit Moesorgski's manier van werken. Hij kon 's nachts met een slok op een scène schrijven, om de volgende ochtend ijskoud met een andere door te gaan. De vloeiende overgang interesseerde hem niet. Voor een hedendaags publiek met filmervaring zijn die kieren en naden geen probleem.'

Met welke held of heldin kunnen we ons identificeren?

'Met Marfa, een jonge weduwe. Ze behoort tot de Oudgelovigen, een sekte die zich heeft afgesplitst van de staatskerk. In Russische opvoeringen is ze meestal een non. Ik toon haar als een verscheurde vrouw, die haar geloof combineert met een ingewikkeld liefdesleven. Dit alles tegen de achtergrond van een zware politieke crisis.'

Die luidt?

'Oriënteert Rusland zich op West-Europa of klampt het zich vast aan z'n Aziatische wortels.'

Klinkt actueel. Hoe groot was de verleiding om Vladimir Poetin binnen te smokkelen?

'Met hem houd ik me niet bezig. Boven Rusland uit stijgt een algemenere thematiek: de verhouding tussen godsdienst en politiek. In het Westen juichen we de scheiding van kerk en staat toe, maar tegelijkertijd kunnen we niet ontkennen dat onze wetten stoelen op het christelijke verleden. Dat fascineert me. Welke gevolgen heeft het als mensen geloven in een god?'

In Chovansjtsjina draait het uit op een collectieve zelfmoord. Moesorgski besluit met die scène, Sjostakovitsj niet.

'Bij hem eindigt de opera zoals hij begint: met de ouverture Dageraad boven de Moskva. Dat houd ik zo, om te voorkomen dat die zelfmoord wordt geheroïseerd. In één moeite door krijgt de toeschouwer tijd het verhaal nog eens te overdenken.'

De censuur verbood Moesorgski een tsaar op de planken zetten. Hoe keek hij aan tegen Peter de Grote, de grote hervormer die zijn blik naar het Westen richtte?

'In de noten hoor ik verdekte kritiek. Als Peters privéleger opkomt, klinkt gladde, gezagsondermijnende marsmuziek. Vergelijk het met wat Sjostakovitsj later deed onder Stalin.'

Hoe hoog scoort Chovansjtsjina op Russische clichés als ziel en noodlot?

'Wanneer de personages iets overkomt, lijken ze gedoemd kopje onder te gaan in hun emotie. Ze reageren altijd extreem en relativeren slecht.'

U hebt de kunstvorm opera ooit omschreven als een 'ziekenhuis van de ziel'. Welke heling mogen we van Chovansjtsjina verwachten?

'Inzicht in een zwaarte van gevoel dat we tegenwoordig liever uit ons leven bannen. Wie zich een dag wat minder voelt, slikt een pil, doet aan yoga, rent naar de psychiater. Misschien is het gezonder er af en toe aan toe te geven.'

Modest Moesorgski: Chovansjtsjina.
Regie: Christof Loy, Nederlands Philharmonisch Orkest o.l.v. Ingo Metzmacher. Amsterdam, Nationale Opera & Ballet, 27/2 t/m 20/3. 19/3, NPO Radio 4

Meer over