AchtergrondBeethovens Fidelio

Opera, bij de NPO, op primetime. Cadeautje voor de 60ste verjaardag van Jaap van Zweden

Zondagavond wordt er eindelijk weer eens een opera uitgezonden door de publieke omroep: Beethovens Fidelio. Wat moet je weten voor je gaat kijken?

Jaap van Zweden. Beeld Getty
Jaap van Zweden.Beeld Getty

Klassieke concerten en opera worden zelden nog op tv uitgezonden. Zeker niet op primetime. De jaarlijkse Kerstmatinee van het Concertgebouworkest bijvoorbeeld, wordt al lang niet meer live, maar ’s avonds laat uitgezonden. Maar zondagavond is er op NPO 2 zowaar een hele opera te zien – vanaf 19.10 uur, dus tegenover Studio Sport.

Vanuit het Concertgebouw in Amsterdam dirigeert Jaap van Zweden een concertuitvoering (dat wil zeggen: zonder regie, decors en kostuums) van Beethovens Fidelio. Waarom opeens Fidelio?

Dat heeft veel te maken met Van Zweden, de wereldberoemde dirigent, die zaterdag 60 wordt. Deze mijlpaal wil hij graag tijdens de NTR ZaterdagMatinee vieren met het Radio Filharmonisch Orkest, waar hij chef-dirigent was tussen 2005 en 2012. Nu er geen publiek in de zaal mag, vindt Kees Vlaardingerbroek, artistiek leider van de concertserie, dat deze gelegenheid een breder podium verdient dan alleen de gebruikelijke uitzending op Radio 4.

‘De omroepbazen waren met me eens’, vertelt hij. ‘Zeker omdat Jaap een van de weinige bekende Nederlanders is uit de klassieke muziekwereld. En ook omdat ze in deze moeilijke tijd de culturele sector willen steunen.’ Vlaardingerbroek doelt op de extra zendtijd gedurende een half jaar, en 14 miljoen euro, die Hilversum vanaf deze maand aan cultuur gaat besteden.

Bovendien is het Beethovens jubileumjaar: deze maand is het 250 jaar geleden dat hij in Bonn werd geboren. Zijn enige opera heeft hem veel moeite en frustratie gekost. Twee jaar lang werkte hij aan de eerste versie. Na een rampzalige première in 1805, voor een ongeïnteresseerd soldatenpubliek, kwamen er twee andere versies, en maar liefst vier verschillende ouvertures. De definitieve versie van 1814 werd wel een daverend succes.

Fidelio is een ‘reddingsopera’, toen een florerend genre, waarin een heldhaftige hoofdfiguur, vaak een politieke gevangene, door een andere hoofdfiguur wordt gered. In dit geval redt Leonore, vermomd als de jonge man Fidelio, haar echtgenoot Florestan uit een Spaanse gevangenis. Als de tirannieke gevangenisdirecteur Pizarro hem wil vermoorden, springt Leonore tussenbeide. In de tussentijd is de nietsvermoedende dochter van haar baas, hoofdbewaker Rocco, verliefd geworden op ‘Fidelio’, maar eind goed al goed.

Het stuk is ook een Singspiel, een operavorm waarin gesproken dialogen worden afgewisseld met gezongen nummers. Als tekst gebruikte Beethoven een Duitse vertaling van een bestaand Frans libretto: Léonore, ou l’amour conjugal. De verheffende lofzang aan de echtelijke liefde en morele standvastigheid sprak hem aan. Meestal wordt in de dialogen fors geknipt en worden delen weggelaten. In deze uitvoering treedt bas-bariton Robert Holl als verteller op. Hij zal de aria’s en ensembles aan elkaar breien met een Nederlandstalige vervangende tekst.

Gevierde sopraan Anja Kampe zingt de titelrol. Net zoals een groot deel van de cast, heeft ze haar rol al in meerdere operaproducties vertolkt. Tenor Daniel Frank, die twee jaar gelden grote indruk maakte in Korngolds Die tote Stadt van de Nederlandse Reisopera, speelt Florestan. Voor de rol van de goedhartige cipier Rocco tekent de uitmuntende bas Georg Zeppenfeld.

De vijf hoogtepunten uit Fidelio

Ha, welch ein Augenblick – Maniakale wraakaria van de moordlustige schurk Pizarro

Abscheulicher! Wo eilst du hin? – Leonore praat haarzelf moed in en put kracht uit het gelukkige verleden met haar man.

O welche Lust – Diep ontroerend koor van vreesachtige gevangenen die op aandringen van Fidelio (Leonore) zich even mogen warmen in de zonnige gevangenistuin.

Gott! Welch Dunkel hier! – Lange tenor-aria. In zijn donkere kerker klampt de uitgehongerde Florestan zich vast aan zijn idealen. In een koortsachtig visioen ziet hij zijn vrouw die als een reddende engel neerdaalt.

Heil sei dem Tag, heil sei der Stunde – Begin van de magnifieke slotscene. Aan het eind bezingen koor en solisten Leonore’s dapperheid.

Oorspronkelijk zou Van Zweden Götterdämmerung van Richard Wagner dirigeren, maar de tekeningen van een coronabestendige opstelling van de monsterbezetting keurde hij af, omdat die de precisie ernstig zou belemmeren. Het orkest en het Groot Omroepkoor zouden over de hele zaal, met de stoelen eruit, verspreid worden. Gelukkig waren de Götterdämmerung-solisten ook ideaal voor Fidelio. En Beethoven komt ook tot zijn recht met vijftig musici en zesendertig koorzangers. Om de hoogste kwaliteit te waarborgen, is de uitvoering van tevoren opgenomen.

Beethoven was na de beslommeringen rond Fidelio klaar met opera, maar zijn enige muziektheaterkind is niet weg te denken van het repertoire. In het begin zet hij de erfenis van Mozart voort, bijvoorbeeld in een schitterend vervlochten kwartet (Mir ist so wunderbar). Als het gevaar dreigender wordt, wordt de partituur dramatischer en grootser. Het slot, vergelijkbaar met de euforische finale van de Negende symfonie, is een overrompelende ode aan de vrijheid, gerechtigheid en onwankelbare liefde.

Fidelio wordt op 13/12 vanaf 19.10 uur uitgezonden op NPO 2. Zaterdag is de uitvoering al op Radio 4 te horen, vanaf 13.00 uur.

Lees ook

Nog onbekend met Beethoven, of een opfriscursus nodig? Lees hier wat Beethoven Beethoven maakt.

Meer over