Op reis in je eigen hoofd Geluid speelt steeds belangrijker rol in theater

Theatermakers willen geen acteurs meer die de mensen toespreken. De uitgesproken woorden hun betekenis ontnemen is de nieuwe trend, om de weg vrij te maken voor een nieuwe verbeeldingsruimte....

OP het Centraal Station in Rotterdam kan een nietsvermoedende treinreiziger binnenkort op een groepje mensen stuiten dat zich nogal eigenaardig gedraagt. Ze lopen als een stel ganzen achter elkaar aan. Op hetzelfde moment draaien ze hun hoofden in dezelfde richting en tegelijkertijd versnellen ze hun slenterpas tot een drafje. Het is geen brave toeristensliert, daarvoor staan de gezichten van de wandelaars te dromerig. Bovendien zijn ze allemaal zeer on-toeristisch toegerust met een flink formaat koptelefoon.

Dit zijn deelnemers aan een 'geluidswandeling'. En 'geluidswandeling' is de term die Cilia Erens gebruikt voor de projecten waar ze zich op toelegt sinds het uiteenvallen van 'haar' locatietheatergroep Tender. Transit heet de wandeling die Erens maakte op uitnodiging van de Rotterdamse Schouwburg. Die biedt de geluidswandeling aan als onderdeel van haar theaterprogramma, en dat is bijzonder omdat het project ogenschijnlijk weinig met theater te maken heeft. Er komt geen zaal aan te pas en er zijn geen acteurs. Over de koptelefoons klinkt zelfs nauwelijks gesproken woord; de cassettes bieden een alternatieve soundtrack bij de verschillende stationsruimten die de wandelaars betreden.

Toch sluit het project van Erens perfect aan bij het theater van dit moment. Meer dan ooit krijgt het geluid binnen het theater een centrale plek toebedeeld. De tijd dat er alleen op de dramatische hoogtepunten van een toneelstuk een muziekje klonk is voorbij. Disc-jockeys en computersamples kom je niet alleen meer tegen in de experimentelere kleinezaalproducties. Bij een grote voorstelling als India Song van het Zuidelijk Toneel wordt de literaire tekst van Marguerite Duras van begin tot eind begeleid door de live-muziek van Harry de Wit, én door een tot op de seconde gecomponeerde geluidsband. Daar staan zelfs de stemmen op van de acteurs, die op het toneel hun tekst lichtjes mee playbacken. Met als effect dat de toeschouwers met hun ogen en oren niet meer zo gefixeerd zijn op degene die aan het woord is. De uitgesproken tekst is hier onderdeel van een gelaagd, muzikaal landschap. Een landschap van geluid dat het publiek uitnodigt om er doorheen te wandelen.

'In de jaren tachtig zetten we in het theater nog nummertjes op', zegt Ivo van Hove, regisseur van India Song. 'Nu maak ik soundscapes: verschillende lagen muziek en ander geluid, die door de hele voorstelling heen zijn geweven.' Dat heeft ook te maken met het feit dat de 'nummertjes' zelf zijn veranderd. Housemuziek heeft er de afgelopen decennia voor gezorgd dat in de popsongs de aandacht verschoof van een liedje met begeleiding naar een compositie waaraan de zangpartij ondergeschikt is gemaakt. Niet voor niets zijn de dj's uit het clubcircuit inspirators, adviseurs of zelfs medespelers in het nieuwe geluidstheater.

Van Hove heeft voor zijn volgende voorstelling De Dame van de Camelia's dezelfde dj ingeschakeld die ook de drum 'n' bass-tracks uitzocht bij zijn Romeo & Julia. In Mission Impossible van toneelgroep Dood Paard - deze week te zien in de Keuze van de Rotterdamse Schouwburg - staat Mazzo-dj Steve Green achter zijn draaitafels op het toneel. En in The Register of Deliberate Mistakes, de theatrale rondleiding door een fictief instituut, die het Triple X-festival de afgelopen week op het Amsterdamse Westergasfabriekterrein presenteerde, verzorgde dj Gary Shepherd ter plekke een non-stop soundtrack - van relaxte lounge-muziek tijdens de koffiepauze tot perfect getimede geluidseffecten bij de oppep-training die het Register-team kwam geven.

Dat geluid kreeg extra nadruk doordat het publiek op deze theatrale rondleiding koptelefoons droeg, net als bij de geluidswandeling van Cilia Erens. De acteurs van het Register-team, die op aanraak-afstand voor de toeschouwers stonden, spraken allemaal via zendmicrofoons. Die omleiding van de stemmen had een schizofrene werking: je zag dat iemand je toesprak maar de bijbehorende stem klonk als een stem in je eigen hoofd. En je maakte deel uit van een gezamenlijk toegesproken en gemanipuleerd toeschouwerscollectief, maar was tegelijkertijd verzonken in een volstrekt eigen wereld.

De wens uitgesproken woorden hun directheid ontnemen is vaak de reden waarom theatermakers het geluid in hun voorstellingen opwaarderen. Ze willen geen acteurs meer die de mensen toespreken, misschien wel omdat we via de massamedia de hele dag van alle kanten worden toegesproken en langzamerhand immuun worden voor al dat gesnater. We moeten weer oor krijgen voor de klank van de woorden en geluid niet ervaren als een inbreuk, maar als extra verbeeldingsruimte.

'We wilden tekst laten werken als muziek', zo verklaart Kuno Bakker van Dood Paard de samenwerking met Steve Green bij Mission Impossible. 'Bij muziek kun je geëmotioneerd raken zonder dat dit wordt bewerkstelligd via feiten of verhalen. Steve draait bij iedere voorstelling anders. Daardoor kom je als acteur op dingen die je niet kunst bedenken: tijdens het spreken word je nu beïnvloed door het geluid, de melodie en het volume.'

'Met mijn voorstellingen wil ik mensen in een nieuwe wereld brengen,' zegt Ivo van Hove, 'en daar is geluid een belangrijk middel voor.' Het idee om in zijn India Song alle tekst op de band te zetten, werd ingegeven door aanwijzingen die Marguerite Duras geeft voor de stemmen in haar tekst. Dat mochten vooral geen 'commentaarstemmen' zijn, en je moest de indruk krijgen dat wat ze vertelden in het heden, in het verleden maar ook in de toekomst plaats had kunnen vinden. De grote snelheid waarmee Van Hove zijn 'stemmen' de tekst er doorheen laat jagen, moet het publiek in een roes brengen. 'Zodat je niet meer per se luistert naar de aparte woorden, en de literaire tekst van Duras een gevoelservaring wordt.'

Cilia Erens vermijdt gesproken woorden in haar koptelefoon-wandelingen omdat die afleiden van het dagelijkse geluid waar zij het publiek opnieuw naar wil laten luisteren. Bij Transit zullen de koptelefoons de oren van de wandelaars niet afsluiten, de Rotterdamse stationsgeluiden worden onderdeel van de soundtrack. 'Mensen zijn zich amper bewust van de werking van geluid', zegt Erens. 'We zijn heel erg gericht op het zicht, terwijl geluid een veel grotere invloed heeft. Laat maar eens het geluid horen van bij jou thuis, en laat maar eens een foto zien. Dan weet ik wel wat meer emotionele impact heeft.'

'Meneer! Meneer!' roept herhaaldelijk een heldere kinderstem in Ongebluste kalk, de indringende muziektheatervoorstelling die Hollandia afgelopen seizoen maakte. De voorstelling werd geselecteerd voor het Theaterfestival dat komende week begint, en stond afgelopen weekeinde op Lowlands. Toneel en muziek ontmoeten elkaar ook in deze voorstelling op het uitgestrekte terrein van een geluidspanorama. Acteur Fedja van Huêt speelt Rinus van der Lubbe, de Hollandse (anti)held die de Rijksdag in Berlijn in brand probeerde te steken. De tekst is een dagboek-achtig verslag van de voettocht die de idealistische arbeider Van der Lubbe maakte naar het paradijselijke Rusland. Bij zijn gesproken wandeling krijgt de acteur tegenspel van twee geluidskunstenaars Florentijn Boddendijk en Remco de Jong. Zij larderen Van Huêts woorden met live gespeelde elektronische muziek, én met samples van stemmen, stadsgeluiden en echo's van oude volksliedjes.

Die concrete geluidsfragmenten hebben een heel emotionele werking. Het is alsof er flarden herinnering bovenkomen bij toeschouwer. De geluiden nemen je mee naar een ver verleden, maar ook naar verschillende plekken. De kinderstemmen - 'Meneer! Meneer!' - hoor je als Van der Lubbe in de stad is, zegt Paul Koek van Hollandia, die de voorstelling samen met Johan Simons regisseerde. 'Je krijgt het gevoel dat hij ergens op een pleintje loopt. Als hij op het platteland is, hoor je kerkklokken, wind en regen.' Bij het zoeken naar de juiste geluiden en muziekjes hebben de (geluids)makers zich verdiept in alle plaatsen die Van der Lubbe op zijn voettocht aandeed. Als hij in Duitsland is klinken er oude Duitse liedjes, in Roemenië Slavische feestmuziek. Als Van der Lubbe vertelt over de revolutie die er op enkele plaatsen is uitgebroken, hoor je mannenstemmen, auto's en sirenes. Paul Koek: 'Al die geluiden zijn heel sterk vervormd, anders krijg je een soort hoorspel. We breken de geluiden, trekken ze uit elkaar, in de hoop dat je je daardoor veel meer verplaatst in de ervaringen van Van der Lubbe.'

Bij Mission Impossible van Dood Paard leidde de zoektocht naar woorden die als muziek konden klinken ertoe dat het oorspronkelijke idee voor de opbouw van de tekst werd verlaten. Rob de Graaf schreef voor Kuno Bakker, Oscar van Woensel en Manja Topper in eerste instantie een Ibsen-achtig toneelstuk over de relatie tussen drie figuren die hun gezamenlijke verleden oprakelen. Dat botste met de abstracte geluiden waar dj Steve Green mee kwam. Dus werd de tekst in een nieuwe vorm gegoten die perfect past bij het gegeven van de soundscape: de drie figuren, die afzonderlijk door de acteurs worden 'gesproken', maken een wandeling door de stad.

Ze beschrijven de route die hun voeten uitstippelen en de taferelen die zij op hun wandeling tegenkomen. En zo gebeurt er in de tekst ongeveer hetzelfde als op een goed opgebouwd house-avondje. Er worden hoofdwegen uitgezet, zijwegen ingeslagen en bruggetjes genomen. Er wordt in krochten afgedaald, rondgetast in de duistere chaos, waarna langzaam het licht weer kan worden opgezocht.

Verplaatsing, daarover gaat het nieuwe geluidstheater. Een reis maken door je eigen hoofd, naar de nieuwe werelden van Ivo van Hove, maar puttend uit de emoties die in ieder mens besloten liggen. Het is theater dat uitnodigt om de ogen te sluiten en alleen nog maar te luisteren. Maar tegelijkertijd moet je blijven kijken, om te zien hoe het landschap ter plekke wordt gecreëerd. Niet voor niks liet Dood Paard haar Mission Impossible een paar keer overlopen in een dansfeest, en stond Ongebluste Kalk op Lowlands. Dit theater benadert dichter dan ooit het popconcert. Het is 'live' en vraagt om erom via de oren ervaren te worden.

Meer over